سایت شعرناب محیطی صمیمی و ادبی برای شاعران جوان و معاصر - نقد شعر- ویراستاری شعر - فروش شعر و ترانه اشعار خود را با هزاران شاعر به اشتراک بگذارید

دو خصلت است که بالاتر از آن چیزی نیست: ایمان به خدا و سود رساندن به برادران. امام حسن عسكري(ع)

سه شنبه ۸ مهر

پست های وبلاگ

شعرناب
هایکو در ایران
ارسال شده توسط

لیلا طیبی (رها)

در تاریخ : چهارشنبه ۲۱ خرداد ۱۳۹۹ ۲۲:۱۰
موضوع: آزاد | تعداد بازدید : ۱۱۰ | نظرات : ۳

هایکو در ایران

هایکو کوتاه‌ترین گونه‌ی شعر در دنیای ادبیات است که به‌وسیله‌ی ژاپنی‌ها به‌وجود آمد و بعد از مدتی به زبان‌های انگلیسی، فرانسوی، آلمانی و... ترجمه شد و به‌این ترتیب به تمام نقاط جهان سرایت کرد. 
در اوایل دهه چهل حسن فیاد ترجمه چند شعر کوتاه ژاپنی را در مجله آرش انتشار داد. سهراب سپهری و احمد شاملو از جمله کسانی بودند که دریچه‌ای از هایکوهای ژاپنی بر روی قشر کتابخوان ایرانی باز کردند. سپهری چند هایکو را با ترجمه‌ای موزون عرضه کرد و شاملو با همکاری حسن فیاد ۱۲ شعر کوتاه ژاپنی را با عنوان ترانه‌های سرزمین آفتاب ترجمه و در سال ۱۳۵۲ در کتاب همچون کوچه‌ای بی انتها به چاپ رساند. همو یک دهه بعد با کمک ع. پاشایی که متخصص هنر و فلسفه شرق است کتاب مفصل هایکو را با توضیحات روشنگر منتشر ساخت و امکان شناخت نسبتاً جامع خواننده فارسی زبان را از این نوع شعر فراهم آورد. شاملو و پاشایی همچنین به معرفی مهمترین شاعران هایکوسرای ژاپنی تا دوره اخیر پرداخته‌اند و در کنار گزیده‌های زیبایی که از بهترین هایکوها فراهم آورده‌اند تفسیر و تشریح هایکوها و زمینه‌های ذهنی و عینی آفرینش آنها را نیز باز نموده‌اند. در فاصله چاپ این دو کتاب، کتاب دیگری به نام اندیشه و احساس در شعر معاصر ژاپن به قلم دکتر هاشم رجب‌زاده ترجمه و تالیف شد که دارای مقدمه‌ای سودمند در شناخت شعر معاصر ژاپن است. هاشم رجب‌زاده در سال ۱۳۵۳ روانه ژاپن شد و تا امروز در آن کشور ساکن است. کتاب شعر معاصر ژاپن اولین اثر او در این زمینه است و در آن ۱۵۶ شعر از ۸۷ شاعر دوره معاصر ژاپنی ترجمه و نقل شده است.
ارزیابی اینکه توفیق مترجمان در برگردان شعرهای ژاپنی به فارسی در چه حد و پایه‌ای بوده استاز صلاحیت بنده و موضوع این نوشته خارج است. چیزی که باید بدان اشاره کنم تأثیر ترجمه اشعار ژاپنی بویژه هایکو و سایر شعرهای کوتاه ژاپنی بر شعر امروز ماست. تا قبل از ترجمه و نشر کتابهایی مثل هایکو ، شعر کوتاه به عنوان شاخه‌ای رسمی از شعر امروز ایران کمتر مطرح بود و جز محمد زهری شاعری را نمی‌شناسم یا ندیده‌ام که به استقلال کتابی در شعرهای کوتاه پرداخته باشد. اما بعد از انقلاب و با نشر و رواج شعرهای ژاپنی در محیطها و محافل ادبی، شعر کوتاه به عنوان یک شاخه مستقل از شعر امروز مطرح و شناخته شد و تا امروز چندین مجموعه شعر کوتاه پدید آمده است. شعرهای کوتاه منصور اوجی، بیژن جلالی، رضا مقصدی، اسماعیل رها، عمران صلاحی، علی بداغی، حسین صفاری دوست، حسین پیرتاج، علی محمد حق شناس، صادق رحمانی، قدسی قاضی نوری، منوچهر فیلی، مسعود احمدی و یدالله رؤیایی و نامهای دیگری که اکنون در ذهنم نیست بررسی این جریان ادبی را در شعر معاصر ضروری می‌کند. اگر چه در شعرهای اینان کمتر ردپایی از هایکوهای ژاپنی دیده می‌شود (از لحاظ فضا و تصویر) ولی تجربه‌هایی نیز در سرودن شعرهای کوتاه به سبک و شیوه هایکو در کارهای عباس کیارستمی و کاوه گوهرین دیده می‌شود. همچنین نباید از تأثیر میراث شعر کهن فارسی مثل رباعیات و دوبیتی‌ها و قطعات کوتاه انوری و سنایی و ابن یمین در شعر امروز غافل شد.
هایکو گونه‌ای از شعر است که در سه خط سروده می‌شود. خط اول و سوم پنج هجا (واحد) و خط دوم هفت هجا دارند که با هم هفده هجا را تشکیل می‌دهند. هر کدام از این واحدها باید معنای مستقلی داشته باشند. علاوه بر این هایکو باید به طبیعت اشاره کند و موضوع آن عناصر موجود در طبیعت باشد. هایکو نه وزن دارد، نه قافیه و فاقد آرایه‌های ادبی است. 
تاريخ سرايش هايكو به ژاپن و قرن شانزدهم باز مي گردد و از نظرپيشينه ي ساختاري از دل شعرهاي به هم پيوسته ي پنج سطري يا زنجيري به نام "رنكو" يا "رنگا" برآمده و سرانجام با ماتسويو باشو (۱۶۹۴_۱۶۴۴) شكل قطعي و پايدار خود را به دست آورد و از قرن نوزدهم به بعد به هايكو مشهور شد. مشهورترین هایکو‌سرایان ژاپن عبارتند از: "ماتسوئو باشو"، "یوسا بوسون"، "کوبایاشی ایسا" و "ماسائوکا شیکی".
اشعار زیر چند نمونه از اشعار هایکویی است که توسط شعرای نام‌دار ژاپنی سروده شده:
برکه کهن، آه!
جهیدن غوکی ـ
آوای آب.
(ماتسوئو باشو - ترجمهٔ احمد شاملو و ع.پاشایی)
 
گلبرگ به خاک افتاده
بر جست و به شاخه گل نشست
ها، این پروانه بود!
(موریتاکه - ترجمهٔ احمد شاملو)

آه، نیلوفر صحرایی!
دلو به دام افتاده است
من در پی آب بودم.
(چی‌یو جو - ترجمهٔ احمد شاملو)
 
سنجاقکی،
نشسته بر چشم هایش
تپه های دور دست...
(کوبایاشی ایسا)
چند سالی است که عده‌ای از شعرای ایرانی اشعاری را منتشر کرده و سعی دارند احساس و اندیشه‌ی خود را نه در قالب غزل، رباعی، قصیده، شعر نو و... که در قالبی جدید با عنوان "هایکوی ایرانی" بیان ‌کنند. به نظر می‌رسد دنیای شعر ایران نیز مانند دیگر کشورهای جهان تحت تاثیر این موج قرار گرفته است و هر روز شاهد انتشار اشعار مختلفی با عنوان "هایکوی ایرانی" هستیم. نمونه های زیر اشعاری هستند که به عنوان هایکوی ایرانی شناخته می شوند:
تمام حرف
بر سر حرفی است
که از گفتن آن عاجزیم
(یدالله رویایی)

تو
در تمامِ زبان‌ها
ترجمه‌ی لبخندی،
هر کجای جهان که تو را بخوانند
گُل از گُلِ‌شان می‌شکفد.
(رضا کاظمی)

بهار تویی
که هرشاخه ی ِشکسته ام
باتو هوس ِجوانه میکند
(نیلوفر ثانی)

چه کسی می داند
درد غنچه را
به هنگام شکفتن؟
(عباس کیا رستمی)

سلاخی
می‌گريست
به قناری کوچکی
دل باخته بود.
(احمد شاملو)
کتاب های "برف بر داوودی‌های سفید" نوشته‌ی سیروس نوذری و "بهار ادامه‌ی پیراهن توست" نوشته‌ی سهیل محمودی، دو نمونه از مجموعه‌هایی هستند که به عنوان "هایکوی ایرانی" منتشر شده اند.
البته در این میان هستند شعرا و صاحب‌نظرانی که عقیده دارند بین هایکو و شعر ایرانی هیچ نسبتی وجود ندارد و نمی‌توان در زبان فارسی از این قالب استفاده کرد.
به عنوان مثال "محمد عقیلی" در گفتگو با خبرگزاری فارس گفته است: "اساساً هایكو مبتنی بر قواعدی است كه شعر كوتاه فارسی نمی‌تواند خودش را در آن چارچوب محصور كند، چون به هیچ‌وجه قاعده‌پذیر نیست و شاید لطف و زیبایی‌اش هم در همین آزادوارگی‌اش باشد. اصطلاح هایكوی ایرانی كه به خصوص در سال‌های اخیر رواج و كاربرد فراوانی پیدا كرده تعبیر اشتباهی است و شاید بهتر باشد به جای این اصطلاح از عنوان رباعی نو یا دوبیتی نو استفاده كرد."
همچنین "قدرت‌الله ذاکری" که دانش آموخته‌ی کارشناسی زبان و ادبیات ژاپنی است در مصاحبه با روزنامه‌ی قدس گفته است: "ابتدا باید ببینیم منظور از "هایکوهای فارسی" چیست. شکی نیست که به هیچ عنوان نمی شود قوانین هایکوی ژاپنی را در شعر کوتاه فارسی لحاظ کرد. پس تنها می توان در کوتاه بودن شعر از هایکو تقلید کرد. اگر فرض کنیم قرار است ما هایکوی فارسی داشته باشیم باید دستورالعملی داشته باشد، ویژگی ای داشته باشد. باید سالها بگذرد، مجموعه های شعر کوتاه پدید آید و آن وقت متخصصان فن شعر بررسی کنند که این اشعار کوتاه دارای چه ویژگی‌هایی است و بر مبنای آن هایکوی فارسی را تعریف کنند."
در هر صورت و علی‌رغم موافقت‌ها و مخالفت‌هایی که با ورود این قالب شعری به زبان فارسی صورت گرفته است، هر روز نمونه‌های مختلفی از آن منتشر شده و در اختیار مخاطبان قرار می‌گیرد. حالا باید منتظر بود و دید که دنیای شعر ایرانی در این مسیر چگونه ظاهر می‌شود. آیا ممکن است که در این قالب نیز، همچون غزل، قصیده، رباعی و... به قله‌های تعالی و کمال برسد.
نخستين اصلي كه معمولا در بيشتر هايكوها ديده مي شود، تصوير يا ايماژ است:
تصوير بركه، باغ، درخت، شب مهتابي.
تصوير هايي است براي توليد احساس با آماج معنايي وسيع و بيكران.
دومين عنصر هايكو حركت است:
زيرا نمايش يك تصوير از يك موقعيت، زماني جذاب مي نمايد كه با حركت همراه باشد وگرنه شاعرانگي اش را از دست مي دهد و خسته كننده مي شود.
و سرانجام عمده ترين خصلت هايكو معناي نهان است:
اين معنا، گاه در سطرها گفته نمي شود بلكه شاعر، خواننده را بر جايگاهي مي نشاند كه مي تواند از آنجا او را به دنيايي فراتر از آنچه صورت شعر مي نماياند رهنمون شود.
ناگفته هاي هايكو هر چه بيشتر باشد، هايكو از شاعرانگي بيشتري برخوردار مي شود. اين تكنيك از" آيين ذن" نشات مي گيرد، آييني كه به يگانگي انسان با كل هستي و طبيعت اعتقاد دارد.
ساختار زباني هايكو نيز بر پايه ي پرهيز از زبان آوري، طمطراق و فضل فروشي شاعرانه استوار است. 
هايكو عرصهٔ سخنوري شاعرانه نيست، ساده و از نظر دروني
پيچيده است، مثل خود زندگي.
قالب هايكو كوتاه است و شاعر در آن تمايلي به خودنمايي و ايجاد آهنگ تصنعي ندارد و از آنجا كه اغلب به آيين ذن توجه دارد، هدفش خلق جهاني فراسوي تصويرهاست.
چند نمونه ایرانی دیگر:
خوش بحالت
پیش خودت هستی
(علیرضا روشن)

برای چه کسی می خوانی
چکاوکِ باران خورده
دنیا خیلی خسته است.
(سید علی صالحی)

این بار اگر یاسی باشم 
سر به شانه تو 
می گذارم.
(سیروس نوذری)

تمام این مسافرخانه‌
از عطر دست‌های تو
پر خواهد شد
دهان اگر باز کند 
این چمدان.
(حافظ موسوی)

عمر شیهه مستدام باد
در مزارع یونجه
(رضا بروسان)
- قواعد نوشتن هایکو:
۱. همیشه تعداد هجاهای هایکوی خود را بشمارید. 
۲. هفده هجا را در یک سطر بنویسید
۳. هفده هجا را در سه سطر بنویسید.
۴. هفده هجا را در سه بند به ترتیب پنج، هفت و پنج هجایی بنویسید
۵. از فصل واژه ها کلماتی که به فصل خاصی از سال ارجاع می دهند استفاده کنید. 
بهار واژه: شکوفهٔ گیلاس 
تابستان‌واژه: کرم شب‌تاب 
پاییز واژه: خرمالو 
زمستان‌واژه: برف 
نوروز واژه: پایان سال، 
۶- در پایان بند اول یا دوم (اما نه هردو) سکوت قرار دهید. 
۷- هرگز اجازه ندهید که سه بند هایکوی شما پشت سر هم تشکیل یک جمله کامل بدهند. 
۸- ترتیبی دهید که رابطه یا تقابل بندهای اول و دوم تنها پس از خواندن بند سوم مشخص شود. 
۹- همیشه از زمان حال استفاده کنید و در مورد اینجا و اکنون بنویسید. 
۱۰- استفاده از اسامی خاص و ضمایر شخصی را تا حد ممکن محدود کنید. 
۱۱- تا جای ممکن از وجه استمراری استفاده نکنید. 
۱۲- بد نیست اگر دو بند از سه بند شما (اول و دوم) ساختار نحوی یکسان داشته باشند. 
۱۳- در مورد ترتیب تصاویری که هر یک از بندها به دست می هند فکر کنید. مثلا ابتدا یک منظره از دور، بعد بخشی از آن منظره از نزدیک تر و در نهایت یک کلوزآپ. 
۱۴- لب مطلب را برای بند آخر نگه دارید. 
۱۵- سعی کنید بند اول تا جای ممکن جذاب و گیرا باشد. 
۱۶- همیشه فقط در مورد چیزهای معمولی، با روشی معمولی و با زبانی معمولی بنویسید. 
۱۷- به مطالعه ذن بپردازید و بگذارید هایکوی شما مصداق روش بی کلام تصویرسازی باشد. 
۱۸- ادیان و فلسفه های مختلف را مطالعه کنید و بگذارید اثر آنها در پس زمینه هایکوی شما انعکاس یابد. 
۱۹- تنها از تصاویر عینی استفاده کنید. 
۲۰- سعی کنید به سطوح چندگانه از معنا دست یابید. سطوح بیرونی شامل تصاویر عادی و در سطوح عمیق تر فلسفه حیات و جهان بینی شما. 
۲۱- از تصاویری استفاده کنید که برانگیزاننده انزوای خودخواسته و فقر داوطلبانه باشند. 
۲۲- از تصاویری استفاده کنید که برانگیزاننده نوستالژی رمانتیک باشند. 
۲۳- تضادها را بیابید و در هایکوی خود به تصویر بکشید. 
۲۴- از جناس و بازی با کلمات استفاده کنید. 
۲۵- در مورد چیزهای ناممکن به شکلی معمولی صحبت کنید. 
۲۶- از تصاویر تداعی گر معانی متعالی استفاده کنید (از جنگ و جنایت و مسائل جنسی صحبت نکنید).
۲۷- تنها از تصاویر مربوط به طبیعت استفاده کنید. 
۲۸- عواطف انسانی را با اشاره به جنبه های مختلف طبیعت تداعی کنید. 
۲۹- از هرگونه اشاره مستقیم به خود در هایکو اجتناب کنید. 
۳۰- استفاده از علائم سجاوندی (نقطه، ویرگول، خط تیره و...) در هایکو مانعی ندارد. 
گاهی برای ایجاد ایهام از آوردن علائم سجاوندی خودداری کنید. 
۳۱- قواعد نگارشی زبان خود را به طور کامل رعایت کنید. 
۳۲-از آوردن قافیه پرهیز کنید. 
۳۳-از آوردن اوزان غیرهجایی (مانند وزن های عروضی فارسی) خودداری کنید. 
۳۴- از واج آرایی (تکرار آواهای مشابه در یک بند) استفاده کنید. (مثل تکرار «چ» در مصرع «سرو چمان من چرا میل چمن نمی کند...») 
۳۵-از آواهای کلمات برای انعکاس دادن احساسات خود استفاده کنید. 
۳۶- همیشه هایکوی خود را به یک اسم ختم کنید. 
۳۷-از هر الهام و شهود آنی به عنوان نقطه آغازی برای خلق یک هایکو استفاده کنید. 
۳۸- از آوردن فعل های زیاد خودداری کنید. 
۳۹- هر جا که توانستید حروف اضافه را حذف کنید. (مانند از، در، به، با، بین، میان، روی و...) 
۴۰- قیدها را حذف کنید. 
۴۱- برای هر اسم بیش از یک معرف (توصیف کننده هایی مانند صفات و...) نیاورید. 
۴۲- با هایکوی خود مثل شعر برخورد کنید. هایکو جمله زیبای روی کارت پستال نیست. 
۴۳- هر هایکویی را که به ذهنتان رسید بنویسید. حتی بدترینشان را. زیرا می توانند الهام بخش آثار بهتر بعدی باشند.
 
جمع آوری: #لیلا_طیبی(رها)

ارسال پیام خصوصی اشتراک گذاری : | | | | |
این پست با شماره ۱۰۰۵۳ در تاریخ چهارشنبه ۲۱ خرداد ۱۳۹۹ ۲۲:۱۰ در سایت شعر ناب ثبت گردید

نقدها و نظرات
محمد باقر انصاری دزفولی
پنجشنبه ۲۲ خرداد ۱۳۹۹ ۰۹:۵۱
باعرض سلام .
سرشار از خلق زیبایی ها ست
قلمتان سبز
درودبرشما
خندانک خندانک خندانک
فریبا غضنفری  (آرام)
پنجشنبه ۲۲ خرداد ۱۳۹۹ ۱۱:۲۰
درود بر شما 🌹🌹🌹
مهدی فروزنده
چهارشنبه ۲۸ خرداد ۱۳۹۹ ۱۹:۴۹
درود بر شما
🌹🌹🙏
تنها کابران عضو میتوانند نظر دهند.



ارسال پیام خصوصی

نقد و تحلیل شعر شاعران

نظرات

مشاعره

کاربران اشتراک دار

کلیه ی مطالب این سایت توسط کاربران ارسال می شود و انتشار در شعرناب مبنی بر تایید و یا رد مطالب از جانب مدیریت نیست .
استفاده از مطالب به هر نحو با رضایت صاحب اثر و ذکر منبع بلامانع می باشد . تمام حقوق مادی و معنوی برای شعرناب محفوظ است.
0