سایت شعرناب محیطی صمیمی و ادبی برای شاعران جوان و معاصر - نقد شعر- ویراستاری شعر - فروش شعر و ترانه اشعار خود را با هزاران شاعر به اشتراک بگذارید

منو کاربری



عضویت در شعرناب
درخواست رمز جدید

معرفی شاعران معاصر

انتشار ویژه ناب

♪♫ صدای شاعران ♪♫

تقویم روز

يکشنبه 29 فروردين 1400
  • روز ارتش جمهوري اسلامي و نيروي زميني
7 رمضان 1442
    Sunday 18 Apr 2021

      پر نشاط ترین اشعار

      کانال رسمی شعرناب

      بار پروردگارا، دلهاي ما را به باطل ميل مده پس از آنکه به حق هدايت فرمودي و به ما از لطف خود رحمتي عطا فرما، که تويي بسيار بخشنده (بي‌منّت). آل عمران آیه ۸

      يکشنبه ۲۹ فروردين

      پست های وبلاگ

      شعرناب
      تضاد معانی و مضامین در شعر بیدل دهلوی(قسمت دوم)
      ارسال شده توسط

      دکتر رجب توحیدیان آغ اسماعیلی(سالک)

      در تاریخ : يکشنبه ۲۲ آذر ۱۳۹۴ ۲۲:۱۵
      موضوع: آزاد | تعداد بازدید : ۴۲۷ | نظرات : ۲

       
       
      تضاد معانی و مضامین در شعر بیدل دهلوی(قسمت دوم)
      دکتر رجب توحیدیان استایار و عضو هیات علمی تمام وقت دانشگاه آزاد اسلامی واحد سلماس
      نرمخویی و ملایمت: مضمون فوق در شعر بیدل در دو صورت متضاد از هم مورد استعمال واقع شده است؛ نگاه بیدل زمانی به آن مثبت است و به آن دعوت می کند و زمانی نیز نگرشش نسبت به آن منفی بوده و از آن بر حذر می دارد. در نگرش مثبت به مضمون فوق گوید:
      درشتــــان را ملایــم طینتی هایم خجل دارد         زبان از نـــرم گویی سرنگون افکند دندان را(ج1: 201)
      گر به نرمی خو کند طبعت حلاوت صید توست     هر کجـا مومی است دام نگبین گردیده است(همان:478)
      در ملایمتـــــی زن ز حـــــــاسد ایمن باش           که شعله را به خس و خار نیست جنگ درآب(همان: 277)
      طریق خلق داری، سنگ بر ســـاز درشتی زن      نهــــال رأفت از وضع ملایــم می دهد آبش(ج2: 884)                  
      در جای دیگر با تأسی از صائب[1] و با بهره گیری از اسلوب معادله ، برخلاف عقاید پیشین گوید:
      ما ضعیفــــــان را ملایــم طینتی دام بلاست          مشکل است از روی خاکستـر گذشتن مور را(ج1: 198)
      نرم خویان را نبـــــاشد چـــاره از وضع نیاز        هرکجا آبی است بیدل! سوی پستی مایل است(همان: 431)
      نقش بوریا: مضمون فوق از جمله ی مضامینی است که در اشعار سبک هندی از جمله صائب و بیدل از بسآمد بسیار بالایی برخوردار بوده و به جهت خلق معنی جدید و بیگانه ، در دو صورت متضاد از هم مطرح شده است. بیدل با تأسی از صائب و دیگر شعرای هم سبک خویش[2]، در نگاه مثبت به آن گوید:
      کــــــی پریشان می کند باد غرور اجزای من        نسخه ی خاک مرا شیرازه نقش بوریاست(همان: 341)
      نگـــــردد سایـــه ی بال هم دام فریب من             هنوزم استخوان جوهر ز نقش بوریا دارد(همان: 670)
      در جای دیگر با تأسی از شعرای پیشرو سبک هندی از جمله صائب[3] در نگرش منفی به آن گوید:
      پیش مـــــا آزادگــــــانِ دشت فقــر                     دامگاه مکـر،  نقــــــش بوریاست(همان: 468)
      نقش قدم: بیدل با تأسی از افکار و اندیشه ها و مضامین شعری صائب و کلیم، در نگرش مثبت به نقش قدم(پا) گوید:
      نیست در دشت طلب، بــــا کعبه ما را احتیاج        سجده گاه ماست هر جــا نقش پا افتاده است(همان: 282)
      پس از مطالعـــــــه ی نقش پــــا یقینم شد             که هرزه تازم و جـــام جهان نمــا اینجاست(همان: 447)
      بــــــرون نقش قـدم گردی از تسلی نیست             سراغ مقصد تسلیـــم خــــاکساران گیــــر(ج2: 828)
      در نگرش منفی به نقش پا، که بسامد آن در مقایسه با نگرش مثبت آن کم است، می گوید:
      نقش پا در هیــچ صورت پایـه ی عزّت ندید          سایه هــم خشت هـوس کم چید بر بنیاد ما(ج1: 84)
      سراغ منـــزل مقصد مپرس از ما زمین گیران      به سعی نقش پا راهـی نمی گردد سفید اینجا(همان: 223)
      نیست نقش پـا به گلــزار خرامت جلوه گر            فتـر برگ گـــل از دست بهـار افتاده است(همان: 381)
      نگین و نقش آن:                                                                                      
      بیدل در نگاه مثبت به آن که یک حقیقت ثابت و متعارف است، گوید:
      به رنگ نقش نگیـــــن بیدل! از سبکـروحی        نشته ایم و ز مـا همان جای ما خالی است(همان: 305)
      بیدل همچون صائب ، از زاویه ای دیگر بدان نگاه کرده و در نگاه منفی به آن گوید:
      به عـــزّت عالمی جان می کند اما ازین غافل      که در نقش نگیــن معراج می باشد دنائت را(همان: 130)
      چــــــون نقش نگیــــن مسند اقبال میآرای          ای خفته فروتر ز زمین این چه نشست است؟(همان: 419)
      ذوق شهرت هـا دلیل فطرت خام است و بس       صورت نقش نگیـن خمیــازه نام است و بس(ج2: 862)
      وحدت و کثرت:بیدل در نقش عارفی وحدت بین، با استفاده از عنصرتمثیل و اسلوب معادله ، به جهت خلق معنی و مضمون جدید ، در خصوص ارتباط وحدت و کثرت می گوید :
      وحدت و کثرت چو جسم و جان درآغوش همند    کاروان روز و شب را در دل هم منزل است(ج1: 318)
      با همه کثرت شمــاری غیر وحدت باطل است      یک یک آمـد بـر زبان از صد هزار اعداد ما(همان: 84)
      بعد ، بر خلاف افکار و عقاید پیشین، معتقد است که میان وحدت و کثرت ارتباطی نیست:
      تاب و تب موج و کف، خـــــارج دریا شمار        قصه ی کثرت مخوان ،بیدل ما وحدتی است(همان: 408)
      وحـدت چه خیال است توان یافت به کثرت؟        چون ریشه دوانیـــد نمـــــو ، دانـه نباشد(همان: 647)
      هما و سایه ی بال هما:
      بیدل با موافق خوانی و همنوا با عرف و هنجار ادبی، در نگرش مثبت به هما و سایه بال هما گوید:
      از قنــاعت بـــــود ما را دستگـــاه همتی         چـــون هما در ظـلّ خود بال کرم داریم ما(همان: 236)
      معنی دولت سرا پـــا صورت افتــــادگی است   از تواضع سایـه بــــال همــــا افتاده است(همان: 402)
      بیدل با مخالف خوانی و هنجار شکنی، و همنوا با صائب و دیگر شعرای سبک هندی[4] در نگرش منفی به آن گوید:
      هشدار کـــــــه در سایه ی دیـــــوار قناعت      خوابی است که در زیر پـر و بال هما نیست(همان: 449)
      منــــت سایه ی اقبــــال ز آتــش کم نیست        گر همــــا بــال گشاید بـــه سر من تیغ است(همان: 470)
      نتیجه گیری:
      با تفحّص در سبك پر رمز و راز هندي و شعراي نامدار اين سبك از جمله بیدل دهلوی، مي توان چنين نتیجه گیری كرد كه در اين سبك بر عكس دیگر سبك هاي شعري ، چون شاعر جهت دستیابی به «معني بيگانه » ، معاني و مضامين شعري خود را از عناصر و پديده هاي حسيّ پيرامون خود اخذ كرده و هر نگاه نافذش در بردارنده ی معني و مضمون بكري است ؛ تنوع و تضاد معاني و مضامين و پرهيز از مضامين كليشه اي و سنّتی رايج در ادب فارسي ، به مراتب بيشتر از ساير دوره هاست.البته چنين نيست كه شعراي قبل(شعرای سبک خراسانی و عراقی) ، با استفاده از امور محسوس و عيني پيرامون خود به آفرينش مضامين و موضوعات بكر شعري نپرداخته يا كم پرداخته اند؛ چون نگاه شعرای سبک هندی ، نسبت به طبيعت و مظاهر آن ، به جهت خلق معنی بیگانه ، اندیشمندانه تر و تیزبینانه تر و هنرمندانه تر از سبک های پیشین است ، بسآمد تنوّع معانی و مضامین ، بخصوص مضامین متضاد ، در شعر آنان در مقایسه با سبک های پیشین بیشتر است. در شعر بیدل با تأسی از شعرای پیشرو سبک هندی، نظیر: کلیم کاشانی و صائب تبریزی و ... ، به علل: فکر مضمون تراشی و مضمون آفرینی، نیندیشیدن به محور عمودی ابیات، پر گویی، عدم ثبات شخصیت فکری و اعتقادی، عدم انسجام روحی و روانی، نبود تجربیات اصیل و منسجم ، نگرش عاطفی و احساسی به عناصر شعری و موجودات محیط اطراف و طبیعت پیرامون خود و... به معانی و مضامین و اندیشه های شاعرانه ی بکر و متناقضی بر می خوریم که حتی در اشعار شعرای شاخص سبک خراسانی و عراقی ، نمود و نشانه ای از آن معانی و مضامین متناقض و اندیشه های بکر شاعرانه ، نمی توان به دست داد . شعرای این سبک از جمله بیدل، براساس علل و عواملی که مطرح گردید، در خصوص موضوع های اساطیری، تاریخی، مذهبی و ادبی و پدیده های محیط اطراف و طبیعت پیرامون خود به خلق معانی و مضامین جدید پرداخته اند. یک عنصر و پدیده ی شعری و یا یک واقعیت متعارف را که بیشتر برگرفته از محیط اطراف آنهاست ، از جنبه ها و زاویه های دید مختلف مورد بررسی قرار داده و درباره ی آن به قضاوت می نشینند. بیدل دهلوی که جامع جمیع اکثر شعرای سبک هندی به شمار می آید، با تأسی از شعرای قبل از خود، از زوایای دیدِ مختلفی به عناصر و پدیده های محیط اطراف خود نگریسته است. به عنوان مثال، در نگرش مثبت به سرو، که یک واقعیت متعارف و ثابت است، می گوید:
      صدق کیشان را فلک در خاک بنشاند چو تیر     سرو این گلشن به جرم راستی پا در گل است(دیوان،1384،ج1: 431)
      در جای دیگر با تأسی از شعرای قبل از خود نظیر: کلیم و صائب ، بر اساس زاویه ی دید جدیدی که  نسبت به سرو داشته،  در نگرش منفی به آن می گوید:
      مجـــــو ز مـــردم بی معــــرفت دم تسلیم         ز سرو از ره بـــی حاصلـــی خمیــدن رفت   (همان: 291)
       
      [1] - نرمی ز حد مبر که چو دندان مار ریخت                                                
      هر طفــــل نی سوار کنـــــــــــد تازیانه اش(غ5055ج5ص2434)
      [2] - صائب:
      زنقش اطلس و دیبــــــــــا موافقت مطلب                                              
       که نقش هــای موافق به بوریا بسته است(غ1744ج2ص858)
      واعظ قزوینی:
      به زینت در و دیــــــوار نیستـــــــم مایل                                               
      که نقش خانــــــــــه ی من، نقش بوریا باشد(دیوان،1359: 174)
      [3] - چه سان آید برون از زیر دیوار گرانجانی؟                                              
      تن زاری که در ششدر ز نقش بوریـــا باشد(غ3088ج3ص1498)
      [4] - سری به افسر آزادگــــــــی سزاوار است                                                
      که جــــــــا به سایـــــــه ی بال هما نمی گیرد    (غ3802ج4ص1830)
      تأثیر تبریزی:
      منّــت کُشنــده تــــر بود از درد استخـــوان                                               
      مرغـــوب نیست سایـــه ی  بــــال همـا مرا     (دیوان،1373: 243)
      گــــــــویا که نیست با خبر از درد استخوان                                             
       گوید کسی که سایه ی بال هما خوش است                 (همان: 331)
      منابع و مآخذ
      کتاب ها:
      1- آرین پور، یحیی،1350، از صبا تا نیما، ج1، چ اول، تهران: موسسه ی انتشارات فرانکلین
      2- امیری اسفندقه، مرتضی،1389، سوانح اوقات (نگاهی به احوال و آثار بیدل دهلوی) ،چ اول، تهران: توسعه ی کتاب ایران (تکا)
      3- براون، ادوارد،1316، تاریخ ادبیات ایران، ج4، ترجمه ی: رشید یاسمی، تهران: ابن سینا
      4- بیدل دهلوی، میرزا عبدالقادر،1384، دیوان، 2 جلدی، به تصحیح: اکبر بهداروند، چ اول، تهران: سیمای دانش
      5- بیگدلی، آذر،1338، آتشکده ی آذر، به کوشش: دکتر حسن سادات ناصری، تهران: امیرکبیر
      6- تأثیر تبریزی، محسن،1373، دیوان، تصحیح: امین پاشا اجلالی، چ اول، تهران: مرکز نشر دانشگاهی
      7- تمیم داری، احمد،1389، عرفان و ادب در عصر صفوی، چ اول، تهران: حکمت
      8- جویای تبریزی،1378، دیوان، به اهتمام: دکتر پرویز عباسی داکانی، چ اول، تهران: برگ
      9- حافظ، خواجه شمس الدین محمد،1374، دیوان، قزوینی- غنی، با مجموعه ی تعلیقات و حواشی: علامه محمد قزوینی، به اهتمام: عبدالکریم جربزه دار، چ پنجم، تهران: اساطیر
      10- حسین پور چافی، علی، 1385، بررسی و تحلیل سبک شخصی مولانا در غزلیات شمس، چ اول، تهران: انتشارات سمت
      11- خاتمی، احمد1374، پژوهشی در نثر و نظم دوره ی بازگشت ادبی، چ لول، تهران: موسسه ی انتشاراتی پایا
      12- خاقانی، 1374، دیوان، به کوشش: دکتر ضیاء الدین سجادی، چ پنجم، تهران: زوّار
      13- زاهد تبریزی، میرزا قاسم، 1389، دیوان غزلیات، با مقدمه و تصحیح: دکتر عبدالله واثق عباسی و سهیلا مراد قلی، چ اول، دانشگاه سیستان و بلوچستان
      14- سعدی، 1374، کلیات سعدی، مقدمه و شرح حال: جلال الدین همایی، حواشی: محمود علمی(درویش)، چ اول، تهران: جاویدان
      15- ----- ،1375، بوستان (سعدی نامه) ، تصحیح و توضیح: غلامحسین یوسفی، چ پنجم، تهران: خوارزمی
      16- شبستری، شیخ محمود،1382، گلشن راز، به اهتمام: دکتر کاظم ذزفولیان، چ اول،  تهران: طلایه
      17- شمس العلمای گرگانی، حاج محمد حسین،1377، ابدع البدایع (جامع ترین کتاب در علم بدیع فارسی)، چ اول، تبریز: احرار
      18- شمس لنگرودی، محمد،1367، گردباد شور جنون (سبک هندی، کلیم کاشانی و گزیده ی اشعار)، چ دوم، تهران: نشر چشمه
      19- شمیسا، سیروس، 1374، کلیات سبک شناسی، چ سوّم، تهران: فردوس
      20-صائب تبریزی، محمدعلی،1375، دیوان ، 6 جلدی ، به اهتمام: دکتر محمد قهرمان، چ سوم، تهران: علمی و فرهنگی
      21- --------،-------، 1345، دیوان، با حواشی و تصحیح و خط خود شاعر، با مقدمه: کریم امیری فیروز کوهی، تهران: انجمن آثار ملی
      22- صفا، ذبیح الله،1372، تاریخ ادبیات در ایران، ج پنجم، بخش اول ، چ سیزدهم،  تهران: فردوس
      23- طغیانی، اسحاق،1385، تفکر شیعه و شعر دوره ی صفوی، چ اول، اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان
      24- غنی کشمیری، محمد طاهر، دیوان، به کوشش: احمد کرمی، چ اول، تهران: انتشارات ما
      25- قدسی مشهدی، حاجی محمد جان،1375، دیوان، مقدمه و تصحیح و تعلیقات: محمد قهرمان، چ اول، مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد
      26- قهرمان، محمد ،1390، صیّادان معنی (برگزیده ی اشعار سخن سرایان شیوه ی هندی)، چ دوم، تهران: امیرکبیر
      27- کلیم کاشانی، ابو طالب،1376، کلیات،2 جلدی، به تصحیح و مقدمه و تعلیقات: مهدی صدری، چ اول، تهران: همراه،
      28-محمدی، محمد حسین،1374، بیگانه مثل معنی (نقد و تحلیل شعر صائب و سبک هندی) ، چ اول، تهران: میترا
      29- مولانا، جلال الدین محمد بلخی، 1376، کلیات دیوان شمس تبریزی، با مقدمه و تصحیح محمد عباسی، چ هشتم، تهران: نشر طلوع
      30- نسیمی، عمادالدین،1368، دیوان ، به کوشش: سید علی صالحی، چ اول،  تهران: انتشارات تهران
      31- نیاز کرمانی، سعید، 1367، سخن اهل دل ، ج اول ، چ اول،  تهران: پاژنگ
      32- واعظ قزوینی، ملّا محمد رفیع، 1359، دیوان، به کوشش: سادات ناصری، چ اول، تهران: موسسه مطبوعاتی علی اکبر علمی
      33- هدایت، رضاقلیخان، 1336، مجمع الفصحاء ، به کوشش: مظاهر مصفا، تهران: امیر کبیر
      34- هرومل سدارنگانی،2435، پارسی گویان هند و سند ، تهران: بنیاد فرهنگ ایران
      35- همام تبریزی، 1370، دیوان، به تصحیح: دکتر رشید عیوضی، چ دوم، تهران: نشر صدوق
      مجله ها و مقالات:
      36- باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، 1390،« فکر رنگین صائب»، ماهنامه بخارا ، سال چهاردهم، شماره 85: صص 109-108
      37- توحیدیان ، رجب ، 1388، «تضاد معانی و مضامین در دیوان صائب تبریزی»، اندیشه های ادبی، فصلنامه ی علمی- پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اراک، سال اول از دوره ی جدید، شماره ی دوم: صص 117-87
      38- ----- ، ---- ،خان چوبانی اهرنجانی، عزیزه، 1390، «صائب ، همدم دارالامان خاموشی»، پژوهش نامه ی فرهنگ و ادب، نشریه ی دانشکده ی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد واحد رودهن، سال هفتم، شماره ی دوازدهم: صص 36-35
      39- -----، -----، نصرتی، عبدالله، 1391، «تضّاد معانی و مضامین و تناقض گویی در شعر کلیم کاشانی»، فصلنامه ی  تخصصی سبک شناسی نظم و نثر فارسی(بهار ادب)، علمی- پژوهشی، سال پنجم، شماره ی چهارم، شماره پی در پی: 18: صص 72-57
      40- حاکمی والا، اسماعیل و پژوهش، پرنوش،1388،«جست و جوی نهاد های اجتماعی در شعر کلیم کاشانی»، پژوهش نامه ی فرهنگ و ادب، نشریه دانشکده ادبیات فارسی دانشگاه آزاد واحد رودهن، سال پنجم، شماره ی هشتم: ص 175
      41- حسن پور آلاشتی، حسین،1384، «معنی بیگانه در شعر صائب تبریزی»، نشریه ی دانشکده ی ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز، سال48، شماره ی مسلسل 196: صص77-75
      42- حکیم آذر، محمد،1384،« انحراف از نُرم در شعر صائب تبریزی»، فصلنامه ی زبان و ادبیات فارسی واحد اراک، سال اوّل، شماره ی دوم : صص 47-43
      43- ----- ، ---- ، 1385، «هنجار شکنی در شعر صائب تبریزی» ، مجله ی زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب ، شماره ی هفتم: صص 45-44
      44- طاهری ، قدرت الله،1389، «چهار فرضیه در علل نبود تفکر بنیادین در شعر سبک هندی» ، کهن نامه ادب پارسی ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال اول ، شماره دوم: ص 93
      45- فلّاح، مرتضی ،1387، «سه نگاه به مرگ در ادب فارسی»، فصلنامه علمی- پژوهشی  «پژوهش زبان و ادبیات فارسی» پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، شماره ی یازدهم : صص223
      46-محمدی، علی،1388،«بررسی انتقادی معنا و اندیشه های بیدل در آیینه یک غزل» ،«پژوهش زبان وادبیات فارسی»، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی تهران ، شماره چهاردهم: ص 157
      47- مؤتمن ، زین العابدین ،1371، «نظریه نگارنده راجع به صائب»، در: صائب و سبک هندی در گستره ی تحقیقات ادبی، به کوشش و تألیف: محمد رسول دریا گشت، تهران: نشر قطره:صص409-408

      ارسال پیام خصوصی اشتراک گذاری : | | | | |
      این پست با شماره ۶۴۴۴ در تاریخ يکشنبه ۲۲ آذر ۱۳۹۴ ۲۲:۱۵ در سایت شعر ناب ثبت گردید

      نقدو تحلیل شعر شاعران سایت

      نظرات

      مشاعره

      کاربران اشتراک دار

      محل انتشار اشعار شاعران دارای اشتراک

      حمایت از شعرناب

      شعرناب

      با قرار دادن کد زير در سايت و يا وبلاگ خود از شعر ناب حمايت نمایید.

      کلیه ی مطالب این سایت توسط کاربران ارسال می شود و انتشار در شعرناب مبنی بر تایید و یا رد مطالب از جانب مدیریت نیست .
      استفاده از مطالب به هر نحو با رضایت صاحب اثر و ذکر منبع بلامانع می باشد . تمام حقوق مادی و معنوی برای شعرناب محفوظ است.
      0