رستاخیز وطن

به نام پروردگار اندیشه و خرد

درودها فرهیخته‌ی ارجمند

جناب آزادبخت عزیز

چه زیبا و دل‌نگار سرودید در وصف وطن!

دم قلمتان گرم!

بی‌شک تمام سروده‌های وطنی، دل‌انگیز هستند و حس‌برانگیز.

در این صفحه‌ی زیبا، اندکی، برداشت شخصی خود، پیرامون بخش‌هایی از سروده‌ی پرمحتوایتان را می‌نگارم:

-

«وطنم
نام مردابی‌ست 
که نام جفت و تک ریشه‌ی درختان را 
در حافظه‌ی خود دارد»

* درختان بسیاری خاص سرزمین ایران است؛ از جمله درختِ «سرو» که نماد سرسبزی، پایداری و آزادگی‌ست. در این‌جا «درختان» می‌توانند نماد آزادگان وطن‌پرست باشند.

-

«وطنم
نام تنی‌ست 
که اسم موج رودخانه‌ها را 
بر سینه‌ی مرداب می‌نوشت»
 
* وطن، جایگاه خروش و رفتن و پویایی‌ست. به اسیرانِ مرداب‌دل، یادآوری می‌کند؛ که در گیر و دار زندگانی، نباید درگیرِ گل‌و‌لای تالابِ وابستگی‌ها ماند و باید موج‌منش، رفت تا بلندای شکوه و وارستگی.

-

«شبیه ریشه‌ی به دار آویخته‌ی درختی
که فانوس‌ها را
در سینه‌ی خود آتش می‌زد، 
بر می‌گردم
تا مردابی
راهی آسمان شود»

* بی‌شک، هر درختی که می‌سوزد، - هر آزاده‌ای که با ایثار تمام، در راه آزادگی، ذوب می‌شود،- با پاره‌های پیکر سوخته‌ی خویش، روشنایی‌بخش راه آزادان است.
جمله‌ی: «مرداب راهیِ آسمان شود»، می‌تواند تلمیح‌گونه‌ای باشد از آفتاب‌نگری نیلوفر آبی؛ که در مرداب می‌روید؛ امّا، روی به آفتاب و آسمان دارد.

(مرداب: مجازا گل نیلوفر آبی، به علاقه‌ی محلیه.)

مفهوم کلّی:
وطنم جایگاه ایثار جاودانه و تابش‌گاه خورشید حقیقت و محبّت است.

-

«وطنم
نام گور آفتابگردانی‌ست
که مدام
با آفتاب‌پرستی
معاشقه می‌کرد»

* در این بند نیز، با اشاره‌ها و کدهای متعدّدی رو به رو هستیم؛ از جمله:

آفتاب‌پرست، در فرهنگ‌های شرقی، سمبل هوش و خرد است و در فرهنگ‌های غربی، مظهر تغییر است و می‌تواند به تغییر مکان یا وضعیت گنج اشاره داشته باشد.

گنج هم در برخی از گورهای باستانی وجود داشته است.

گل آفتابگردان نیز، که به شکل خورشید است و بهترین شرایط رشد برای آن، قرار گرفتن در تابش مستقیم روشنای خورشید می‌باشد، نماد وفاداری، ستایش و ماندگاریِ یک رابطه‌ی طولانی‌ست.

مفهوم کلّی:
وطنم رستنگاهِ هوش و خرد و فرهنگ؛ جایگاه گنج؛ سرای فروغ و روشنایی و مکان عشق‌بازیِ پایدار، مهرورزیِ هماره و مهرپرستیِ جاودانه است.

- دیگر بندهای سروده‌ی زیبایتان نیز سرشار از پندار و لبریز از آرایه‌های ادبی گیراست؛ بیش از این متکلم وحده نمی‌شوم؛ کنکاش در ژرفای شعرتان را به وسعتِ دیدِ مخاطبِ ژرف‌اندیش می‌سپارم.

با دل‌نگاشته‌ای کوتاه، تقدیم به شما و تمام وطن‌‌دوستانِ ابرانی‌تبار، سخنم را به پایان می‌برم:

... و تنم
درد می‌کشد
چرا که
وطنم
آماجگاهِ بغض گردیده‌است
و در بهتی تمام
مانده‌ام
کی می‌رسد آخر
پایانِ بی‌پنداریِ «آشنایانِ غریب»و
انتهای ویرانگریِ غریبانِ نانجیب؟!
درد بر این روزگارانِ پرفریب!

سراینده باشید بر مدار مهر!
زهرا حکیمی بافقی، ۱۴ آذرماه ۱۴۰۴.

درود

برای شعر محمدرضا آزادبخت
و نیز
برای زبان و بیان ویژه اش

این شعر نمونه‌ای از شعر نو با زبان تصویری و نمادین است که در آن «وطن» به‌عنوان محور اصلی، در قالب استعاره‌های پیچیده و گاه هولناک تصویر می‌شود. شاعر با بهره‌گیری از ترکیب‌های غیرمعمول و تصاویر سوررئالیستی، فضایی از ویرانی، ملال و رستاخیز نافرجام را می‌سازد.


«گاو یک چشم» به‌عنوان نماد آغازین، فضایی اسطوره‌ای و هولناک می‌سازد. یادآور موجودات اساطیری یا هیولایی است که تقدیم می‌شود؛ گویی وطن قربانی چنین هیولایی شده.
«وطنم نام مردابی‌ست» مرداب نماد سکون، رکود و مرگ تدریجی است. وطن در اینجا نه رود جاری، بلکه مردابی ایستا و پوسیده معرفی می‌شود.
«گور آفتابگردانی» آفتابگردان نماد زندگی و پیروی از خورشید است، اما اینجا در گور است؛ یعنی حیات و امید در وطن دفن شده.

«شبیه ریشه‌ی به دار آویخته‌ی درختی» تصویر خشونت و مرگ طبیعت.

«رستامیز تن / رستاویز باطن وطن» بازی زبانی با «رستاخیز» و «رستنگاه» که به چرخه‌ی مرگ و تولد اشاره دارد، اما در نهایت به مرگ ختم می‌شود.

وطن در این شعر نه مکانی زنده، بلکه فضایی مرده و ایستا است که حافظه‌اش پر از ریشه‌های پوسیده و رودهایی است که دیگر جریان ندارند.

شاعر بارها از «رستاخیز» سخن می‌گوید، اما این رستاخیز به جای تولد دوباره، به مرگ و تکرار ملال می‌انجامد.

«تکرار ملال‌آور کوک عروسک کودکی» نماد نسلی است که در چرخه‌ی بی‌پایان تکرار و بی‌معنایی گرفتار شده است.
جناب آزادبخت با پایانی ناتمام و اصطلاحا با سه نقطه و نبستن پرانتز ! مخاطب را برای پایان بندی و اندیشیدن به انتهای کار درگیر می‌کند که این نیز برآمده از ویژگیهای فضای تیره و ناامید شعر است که به گونه ای برای تیره روزی و ماتم انتهایی متصور نیست .
پایان شعر با پرسشی باز و ناتمام («که در بیکرانگی…») نشان می‌دهد که اندیشه‌ی وطن در بی‌پایانی نابود می‌شود، بدون پاسخی روشن.

زبان و بیان شعر بسیار تیره و سیاه است سراسر شعر آکنده از حس شکست، مرگ و نابودی است.

شعر از بندهای تصویری تشکیل شده که هرکدام تصویری مستقل اما مرتبط با مضمون کلی «ویرانی وطن» ارائه می‌دهند.
شعر با پرسش ناتمام پایان می‌یابد، که نشان‌دهنده‌ی سرگشتگی و بی‌پایانی بحران است.

کوتاه سخن اینکه
شعر محمد رضا آزادبخت تصویری از وطنِ مرده و گرفتار در مرداب است؛ وطنی که امید و حیاتش در گور آفتابگردان دفن شده و هر رستاخیزش به مرگ دیگری می‌انجامد. شاعر با زبان نمادین و تصاویر سوررئالیستی، تجربه‌ی زیست در فضایی ملال‌آور و بی‌پایان را به نمایش می‌گذارد.

اما در سیر روایی شعر تراکم نمادها گاهی باعث می‌شود معنای شعر از دسترس خواننده دور شود.
مثلاً ترکیب‌هایی چون «رستامیز تن» یا «رستاویز باطن وطن» بیشتر بازی زبانی‌اند تا حامل معنای روشن.
این ابهام ممکن است ارتباط عاطفی خواننده با شعر را کاهش دهد.

وقتی تصاویر بسیار سنگین و تیره پشت سر هم می‌آیند، ذهن خواننده فرصت تنفس و درک تدریجی معنا را از دست می‌دهد.
در نتیجه، به جای اینکه تصویرها به معنی کمک کنند، ممکن است آن را در هاله‌ای از پیچیدگی پنهان کنند.


این حجم از تصاویر سنگین و نمادهای تیره به معنی شعر کمک کرده‌اند چون فضای ویرانی و ملال وطن را به‌خوبی منتقل می‌کنند؛ اما در عین حال، ابهام و پیچیدگی بیش از حد باعث شده شعر بیشتر به تجربه‌ی ذهنی شاعر نزدیک شود تا به ارتباط روشن با مخاطب. به بیان دیگر، تصاویر تیره ستون‌های اصلی شعر هستند، ولی تراکم بیش از حدشان گاهی به انسجام معنایی ضربه می‌زند.

در هر روی این شعر
یکی از اشعار زیبا و تاثیر گذار جناب آزادبخت عزیز است که با زبانی مدرن و سوررئالیستی به بیان مشکلات و دردهای
وطن پرداخته و میتوان گفت که با زبان و نگرش ویژه ی خود شاعر
توانسته به زیبایی این دردها را بیان کرده و به تصویر بکشد.

برای محمد رضاآزادبخت عزیز تندرستی و بهروزی و تداوم در خلق آثار گرانسنگ را آرزو دارم.

با احترام
فریاد