پست های وبلاگ

به نام یگانه‌ی همواره دانا

 

«استخدام» در لغت به معنای «به خدمت گرفتن»؛ «به کار گماشتن» است و در اصطلاح علم بدیع، به بیان ساده، آن است که از یک لفظ، دو مفهوم متفاوت آن را با توجه به نحوه‌ی چینش و کاربرد مواردی؛ چون واژگان، ضمایر، عبارات و...اراده کنند.

 

دو نمونه آرایه‌ی استخدام از استاد سخن، سعدی:

 

- ‌گر التفات خداوندی‌اش بیاراید
نگارخانه‌ی چینی و نقش اَرتَنگی‌ست
امید هست که روی ملال در نکشد
از این سخن که گلستان نه جای دلتنگی‌ست
علی‌الخصوص که دیباچه‌ی همایونش
به نام سعدِ ابوبکرِ سعدِ بِنْ زنگی‌ست
(سعدی، مقدّمه‌ی گلستان.)

 

در قطعه‌ی فوق، سعدی از واژه‌ی «گلستان» معنای «گلزار» و از ضمیر «ش» (در کلمه‌ی «همایونش») که به واژه‌ی «گلستان» مربوط است، کتابِ گلستان را اراده نموده است.

 

 

ـ بازآ که در فراقِ تو چشم امیدوار
چون گوشِ روزه‌دار بر الله اکبر است
(سعدی)

در بیت مورد اشاره، منظور از «الله اکبر» در رابطه با «چشم»، تنگه‌ای است در شمال شیراز؛ که دروازه‌ی اصلی ورود به شیراز است و منظور از «الله اکبر» در رابطه با «گوش»، آغاز اذان مغرب در ماه مبارک رمضان است؛ که روزه‌دار، چشم به‌راهِ شنیدن آن و روزه‌‌گشودن است.

 

- در پایان، دو مورد از سروده‌های خودم را نیز پیرامون آرایه‌ی ادبی استخدام، نمونه می‌آورم:

 

*با قیمتِ دل، حسّ مرا باز، بخر
شور و شرِ این، سینه‌ی طنّاز بخر
وقتی همه‌ی عمر مرا می‌طلبی
این‌قَدْر نکن بهرِ دلم ناز؛ بخر

 

در مصراع پایانی رباعی مورد اشاره، واژه‌ی «ناز» به گونه‌ی آرایه‌ی استخدام کاربرد یافته است:

«ناز نکن!» و «ناز بخر!»

 

* بیش از این شعر غمم را نیست زیبا طول و عرض
بهتر است ابیاتِ آن، با بغضِ قلبم بِشْکنم

(بیت مقطع غزل ۲۳۶، کتاب نوای احساس.)

در نمونه‌ی اخیر، فعلِ: «بِشْکنم»، دارای آرایه‌ی ادبی استخدام است و همراه با پاره‌ای از واژگانِ بیت، معانیِ کناییِ متعدّدی را رساناست؛ مانند: 

۱- شکستنِ بغض.
 ۲- شکستنِ قلب. 
۳- به پایان رسانیدنِ شعر.

 

خوانش مهرانگیزتان را سپاس!