پست های وبلاگ

بسم الله الرحمن الرحیم

 

از شعر عامیانه تا شعر چند لختی (قسمت پنجم)

 

با صلوات بر محمد و آل محمد

 

و با عرض درود خدمت فرهیختگان ارجمند، شاعران و شعر دوستان گرامی

 

در قسمت های قبل، هجای تکیه بر، هجای بی تکیه و شطر و پایه را شناختیم و سه قاعده زیر را توضیح دادیم.

 

قاعده اول ) هیچگاه دو پایه در یک شطر را نمی توان یافت که هر دو بدون هجای بی تکیه باشد.

قاعده دوم) در پایه ی پایانی مصرع ، حذف هجای بی تکیه رایج است مشروط به آن که قاعده اول نقض نشود.

قاعده سوم) برابری : قاعده کلی برابری پایه ها و از آن مهمتر برابری شطرها و از آن مهمتر برابری مصرع ها است.

الف) برابری پایه ها : وقتی است که پایه ها از هر حیث با هم برابر هستند. هر پایه دارای یک هجای تکیه بر و یک هجای بی تکیه است.

ب ) نابرابری پایه ها در شطر و برقراری تعادل در شطر : یکی از پایه های شطر هجای بی تکیه ندارد و پایه ی دیگر دو هجای بی تکیه دارد.

ج) نابرابری پایه ها، نابرابری شطرها، برقراری تعادل در مصرع : یکی از پایه های شطر، هجای بی تکیه ندارد و پایه ی دیگر هم فقط یک هجای بی تکیه دارد لذا شطر یک هجای بی تکیه کمتر دارد و نامتعادل است لذا شطر دیگر همان مصرع یک هجای بی تکیه اضافه خواهد داشت.

د) حذف مکث و کاهش پایه در شطر

 

در این قسمت حذف مکث و کاهش پایه در شطر را توضیح خواهم داد.

 

د) حذف مکث و کاهش پایه در شطر : بعد از هر پایه مکث وجود دارد. گاهی برای حفظ وزن شعر لازم است آن مکث را نادیده بگیریم. همچنین گاهی به جای دو پایه در یک شطر می توان یک پایه آورد یعنی یک هجای تکیه بر کمتر. معمولاً در شطرهایی که تعداد هجای بیشتر دارند، تمام شطر بدون مکث و سریع خوانده می شود و یکی از هجاهای تکیه بر نیز به ضرورت ممکن است حذف گردد.

 

هر شطر دو پایه ی چهار هجایی را می توان با شطر یک پایه ی پنج هجایی تعویض کرد. در حقیقت مورد (ج) را بهتر است در زمره ی حذف مکث و کاهش پایه در شطر به حساب بیاوریم. چرا که آنجا نیز شطرها پنج هجایی بودند و با حذف مکث و کاهش پایه، تعادل در خودِ شطر برقرار می گردد.

 

مثال) گاوشو ببر هندستون

گا ، وشو ببر / هندس، تون

ب ، ک ک ک ب / ب ب ، ب

ق ، ض ض ض ق / ض ق ، ق

شطر اول : گا، وشو ببر = ب ، ک ک ک ب = ق ، ض ض ض ق

همانطور که مشاهده می کنید شطر اول دارای دو پایه است که پایه اول هجای بی تکیه ندارد اما پایه ی دوم دارای سه هجای بی تکیه است. در مجموع شطر دارای 5 هجا می باشد یعنی یک هجای بی تکیه اضافه دارد. لذا شطر را بدون مکث و سریع می خوانیم.

 

از آنجا که کششِ (مدت زمان ادا کردن) یک هجای تکیه بر، دو برابر هجای بی تکیه می باشد. همچنین بعدی از هر پایه مکثی وجود دارد که کششِ آن به اندازه یک هجای بی تکیه است. لذا در یک شطرِ دو پایه، که هر پایه از یک هجای بی تکیه و یک هجای تکیه بر تشکیل شده است، کشش به اندازه هفت هجای بی تکیه می باشد. در صورتی که یک شطر دارای یک پایه باشد، تنها یک هجای تکیه بر در شطر وجود دارد و همچنین مکث وجود ندارد و لذا با فرض پنج هجای بی تکیه و یک هجای تکیه بر، کشش شطر به اندازه ی هفت هجای بی تکیه خواهد بود که حداکثر اختیار به کار رفته را توجیه می کند. بعبارت دیگر:

 

کشش شطر دو پایه معادل است با هفت کشش هجای بی تکیه ؛ در حالت عادی شطر با دو هجای تکیه بر و دو هجای بی تکیه و یک مکث می باشد. قاعده فوق حداکثر اختیار به کار رفته را اینگونه توجیه می کند که شطر می تواند از یک هجای تکیه بر(شطر یک پایه) همراه با پنج هجای بی تکیه بوجود بیاید.

 

اسمشو بذار عمه قزی : اس ، مشو بذار / عم ، مه قزی

شطر اول : اس ، مشو بذار = ب ، ک ک ک ش = ق ، ض ض ض ق

شطر اول پایه ی دوم (مشو بذار) دارای سه هجای بی تکیه است و شطر دارای 5 هجا می باشد یعنی یک هجای بی تکیه اضافه دارد لذا شطر را سریع و بدون مکث می خوانیم.

شطر دوم : عم ، مه قزی = ب ، ک ک ب = ق ، ض ض ق

شطر دوم پایه ی اول (عم) بدون هجای بی تکیه است و لذا پایه ی دوم (مه قزی) اگر چه پایه ی پایانی مصرع است اما نمی تواند بدون هجای بی تکیه باشد و از طرفی طبق قاعده ی برابری (برقراری تعادل در شطر)، حذف هجای بی تکیه ی پایه ی اول را نیز جبران کرده و دو هجای بی تکیه گرفته است.

 

آی تو به باغ رفته بودی

بله بله بله رفته بودم

آی ، تو به باغ / رف ، ته بودی

ش ، ک ک ش / ب ، ک ب ب

ق ، ض ض ق / ق ، ض ض ق

 

بله بله بله / رف ، ته بودم

ک ک ک ک ک ک / ب ، ک ب ب

ض ض ض ض ض ق / ق ، ض ض ق

 

در مصرع نخست (آی تو به باغ رفته بودی)، شطر اول پایه ی اول، هجای بی تکیه ندارد که طبق قاعده ی برابری، پایه ی دوم همان شطر جبران کرده است. شطر دوم پایه ی اول نیز هجای بی تکیه ندارد که باز هم طبق قاعده برابری، پایه ی دوم همان شطر جبران کرده است.

در مصرع دوم (بله بله بله رفته بودم) شطر اول (بله بله بله) دارای شش هجا و یک پایه است که به جای دو پایه نشسته است به عبارت دیگر پنج هجای بی تکیه و یک هجای تکیه بر یعنی حداکثر اختیار به کار رفته و لذا شطر را باید بدون مکث و سریع خواند.

عنایت به اینکه در شطرهای یک پایه، تنها یک هجای تکیه بر وجود دارد، می توان به جای هجای تکیه بر، دو هجای بی تکیه قرار داد.

بله بله بله = یک شطر = یک پایه = ک ک ک ک ک ک = ض ض ض ض ض ق ( پنج هجای بی تکیه و یک هجای تکیه بر)

 

در مصرع فوق حداکثر اختیار به کار رفته است.

 

نکته) در صورتی که بخواهیم به مکث و تعداد هجاهای تکیه بر، وفادار باشیم الزاماً باید به تعداد هجاهای بی تکیه نیز وفادار بمانیم.

 

نکته ای خارج از وزنِ اشعار عامیانه، صرفاً برای شفاف شدن موضوع : اگر بخواهم نکته ای فراتر از وزن اشعار عامیانه بگویم این است که یا باید به تعداد هجاهای بی تکیه نیز وفادار بمانیم و یا اینکه کمیتِ کششِ هجاها در آن شطر را تغییر دهیم. برای مثال مصرع فرضی زیر را درنظر بگیرید.

خبر خبر چه شده که تو بی خبری : خبر ، خبر / چه شده که تو بی، خبری ( دو شطر و هر شطر دو پایه)

شطر اول پایه اول : خبر = ک ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : خبر = ک ب = ض ق

شطر دوم پایه اول : چه شده که تو بی = ک ک ک ک ک ب = ض ض ض ض ض ق

شطر دوم پایه دوم : خبری = ک ک ب = ض ض ق

وزن مصرع : ض ق ، ض ق / ض ق ، ض ق

در مصرع ساختگی فوق، در شطر دوم پایه ی اول، پنج هجای بی تکیه و در پایه ی دوم دو هجای بی تکیه وجود دارد. لذا عملاً وزن مخدوش است و باید کشش هجاها را تغییر دهیم. برای حل این مشکل، پنج هجای بی تکیه در پایه اول (چه شده که تو) را باید به اندازه کشش یک هجای بی تکیه ادا کنیم؛ همچنین دو هجای بی تکیه در پایه دوم (خَبَ) را نیز به اندازه ی کشش یک هجای بی تکیه ادا کنیم.

همچنین بعد از هر شطر یک مکث بزرگتر وجود دارد که می توان برای آن مکث نیز کششی به اندازه ی دو هجای بی تکیه در نظر گرفت و لذا راه دیگر برای حل مشکل فوق این است که با حذف آن مکث، تمام مصرع را سریع و بدون مکث ادا کنیم. با این وجود باز هم دو هجای بی تکیه اضافی در مصرع خواهیم داشت که با حذف دو هجای بی تکیه و تبدیل دو شطر به یک شطر خواهیم داشت:

خبر خبر چه شده بی خبری

همانطور که مشاهده می کنید با اعمال نکات فوق توانستیم وزن مصرع را به تعادل برسانیم با این وجود هنوز هم از محدوده ی قواعد و اختیارات فراتر رفته ایم.

این مثال صرفاً به منظور درک بیشتر مطلب ذکر شده است. در اشعار عامیانه و ترانه صدق نمی کند و شاید در اشعار هیپ هاپ و رپ صدق کند.

 

به عنوان یک جمع بندی برای قاعده حذف مکث و کاهش پایه در شطر، بار دیگر مصرع (اسمشو بذار عمه قزی) را در نظر بگیرید که تقطیع آن به صورت زیر می باشد.

اس، مشو بذار / عم ، مه قزی

شطر اول پایه ی اول = اس = ب = ق

شطر اول پایه ی دوم = مشو بذار = ک ک ک ش = ض ض ض ق

پایه ی اول هجای بی تکیه ندارد و لذا به جبران آن، پایه ی دوم می بایست دو هجای بی تکیه می گرفت اما سه هجای بی تکیه گرفته است و لذا شطر باید سریع و بدون مکث تلفظ شود.

اکثراً اختیار به کار رفته در همین حد می باشد و کمتر دیده می شود که یک شطر دارای چند هجای اضافی باشد. لذا در مقام سرودن به شاعران همواره توصیه می شود، بیشتر از یک هجای بی تکیه ی اضافی در شطر نداشته باشند.

 

تمرین) شعر اتل متل را تقطیع کنید.

 

(( اتل متل توتوله , گاو حسن چه جوره , نه شیر داره نه پستان , گاوش رو ببر هندوستان , هندوستان هم خراب شد , بند دلم کباب شد , یک زن کردی بستون , اسمش رو بذار عمه قزی , دور تنبانش قرمزی , هاچین و واچین ؛ یک پا را ورچین))

 

((اتل متل توت و متل , پنجه به شیر مال و شکر , خانمی کجاست؟ تو باغچه , چی میچینه ؟ آلوچه , آلوچه ی سه گردو ؛ خبر برده به اردو , اردو قلندر شده , کفش بگم تر شده , بگم , بگم , حیا کن , از سوراخ در نگاه کن , هاچین و واچین یک پار رو ورچین ))

 

پایان قسمت پنجم