پست های وبلاگ

بسم الله الرحمن الرحیم

 

از شعر عامیانه تا شعر چند لختی (قسمت چهارم)

 

با صلوات بر محمد و آل محمد

 

و با عرض درود خدمت فرهیختگان ارجمند، شاعران و شعر دوستان گرامی

 

در قسمت های قبل، هجای تکیه بر، هجای بی تکیه و شطر و پایه را شناختیم و دو قاعده زیر را توضیح دادیم.

 

قاعده اول ) هیچگاه دو پایه در یک شطر را نمی توان یافت که هر دو بدون هجای بی تکیه باشد.

قاعده دوم) در پایه ی پایانی مصرع ، حذف هجای بی تکیه رایج است مشروط به آن که قاعده اول نقض نشود.

 

در این قسمت قصد داریم قاعده برابری را بیان کنیم.

 

قاعده سوم) برابری : قاعده کلی برابری پایه ها و از آن مهمتر برابری شطرها و از آن مهمتر برابری مصرع ها است. هر گونه تغییری (کم یا زیاد شدن هجای بی تکیه) در پایه، در شطر جبران می شود و اگر در شطر جبران نگردد، در مصرع جبران می گردد. برای مثال اگر یک پایه، هجای بی تکیه نداشته باشد، پایه ی دیگر همان شطر، دو هجای بی تکیه می گیرد و بالعکس اگر یک پایه دو هجای بی تکیه داشته باشد، پایه ی دیگر همان شطر، بدون هجای بی تکیه می آید. اگر تغییری در یکی از پایه ها رخ دهد که در شطر جبران نگردد در مصرع جبران می گردد.

 

برابری از نظر هجای تکیه بر : تعداد هجای تکیه بر، در تمام پایه ها یک می باشد. تعداد هجای تکیه بر، در تمام شطرها برابر است. تعداد هجای تکیه بر، در تمام مصرع ها برابر است.

 

برابری از نظر هجای بی تکیه : تعداد هجای بی تکیه در تمام پایه ها یک می باشد اما یک پایه می تواند بدون هجای بی تکیه یا دارای دو هجای بی تکیه باشد. اگر پایه ای هجای بی تکیه نداشته باشد محتمل پایه ی دیگر همان شطر، دارای دو هجای بی تکیه است و اگر پایه ای دارای دو هجای بی تکیه باشد، محتمل پایه ی دیگر همان شطر، هجای بی تکیه ندارد. این امر به این دلیل اتفاق می افتد تا تعادل در شطر برقرار گردد و شطرها از نظر تعداد هجاها با هم برابر گردند. اگر تعادل در شطر برقرار نگردد مثلاً یک پایه دارای دو هجای بی تکیه و پایه ی دیگر دارای یک هجای بی تکیه باشد یا یک پایه هجای بی تکیه نداشته باشد و پایه ی دیگر یک هجای بی تکیه داشته باشد، شطر دیگر، یک هجا کمتر یا بیشتر خواهد داشت تا تعادل برقرار گردد.

 

اگر چه قاعده ی برابری گاهی نقض می شود اما به اندازه ای مهم و محکم بوده است که آن را به عنوان یک قاعده بپذیریم.

 

الف) برابری پایه ها : وقتی است که پایه ها از هر حیث با هم برابر هستند. هر پایه دارای یک هجای تکیه بر و یک هجای بی تکیه است.

 

در مثال ها، هجای کوتاه را با (ک) ، هجای بلند را با (ب)، هجای کشیده را با (ش)، هجای بی تکیه را با (ض)، هجای تکیه بر را با (ق) ، شطرها را با ممیز و پایه ها را با ویرگول نمایش می دهم.

 

مثال) اتل متل توتوله : اتل ، متل / تو تو ، له

شطر اول پایه اول : اَتَل = ک ب = ض ق

شطر اول پایه دوم : مَتَل = ک ب = ض ق

شطر دوم پایه اول : تو تو = هجای کوتاه یا بلند + ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : لِه = ک = ق

 

همانطور که مشاهده می کنید غیر از هجای پایانی مصرع، تمام پایه ها از یک هجای تکیه بر و یک هجای بی تکیه تشکیل شده اند.

 

نه شیر داره نه پستون : نه شیر ، داره / نه پس ، تون

شطر اول پایه اول : نه شیر = ک ش = ض ق

شطر اول پایه دوم : داره = ب ک = ض ق

شطر دوم پایه اول : نه پس = ک ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : تون = ب = ق

 

غیر از هجای پایانی مصرع، تمام پایه ها از یک هجای تکیه بر و یک هجای بی تکیه تشکیل شده اند.

 

ب ) نابرابری پایه ها در شطر و برقراری تعادل در شطر : یکی از پایه های شطر هجای بی تکیه ندارد و پایه ی دیگر دو هجای بی تکیه دارد.

 

مثال) گاو حسن چجوره : گا، وحسن / چجو ، ره

 

شطر اول پایه اول : گا = ب = ق

شطر اول پایه دوم : و حسن = ک ک ب = ض ض ق

شطر دوم پایه اول : چه جو = ک ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : ره = ک = ق

 

همانطور که مشاهده می کنید در مصرع (گاو حسن چجوره) ، شطر اول پایه اول (گا) تنها از یک هجای تکیه بر تشکیل شده است و لذا پایه ی دوم همان شطر (و حسن) از دو هجای کوتاه بی تکیه برای جبران نقصان پایه ی اول تشکیل شده است. (برقراری تعادل در شطر)

 

یک زن کردی بستون : یک ، زن کر / دی بس ، تون

شطر اول پایه اول : یک = ب = ق

شطر اول پایه دوم : زنِ کر = ک ک ب = ض ض ق

شطر دوم پایه اول : دی بس = ب ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : تون = ب = ق

 

شطر اول پایه ی اول بدون هجای بی تکیه می باشد و لذا پایه ی دوم همان شطر دارای دو هجای بی تکیه می باشد که نقص پایه ی اول را جبران کند. (برقراری تعادل در شطر)

 

بند دلم کباب شد : بن ، دِ دلم / کباب ، شد

شطر اول پایه اول : بن = ب = ق

شطر اول پایه دوم : دِ دلم = ک ک ب = ض ض ق

شطر دوم پایه اول : کباب = ک ش = ض ق

شطر دوم پایه دوم : شد = ب = ق

 

شطر اول پایه ی اول هجای بی تکیه ندارد و در عوض پایه ی دوم همان شطر دو هجای بی تکیه دارد. (برقراری تعادل در شطر)

 

ج) نابرابری پایه ها، نابرابری شطرها، برقراری تعادل در مصرع : یکی از پایه های شطر، هجای بی تکیه ندارد و پایه ی دیگر هم فقط یک هجای بی تکیه دارد لذا شطر یک هجای بی تکیه کمتر دارد و نامتعادل است لذا شطر دیگر همان مصرع یک هجای بی تکیه اضافه خواهد داشت.

 

دور تنبانش قرمزی : دو ، رِ تنبانش / قر ، مزی

 

شطر اول پایه ی اول : دو = ب = ق

شطر اول پایه دوم : رِ تنبانش = ک ب ب ب = ض ض ض ق

شطر دوم پایه اول : قر = ب = ق

شطر دوم پایه دوم : مِزی = ک ب = ض ق

 

همانطور که مشاهده می کنید شطر اول یک هجای بی تکیه اضافی دارد و در عوض شطر دوم یک هجای بی تکیه کم دارد. (برقراری تعادل در مصرع)

 

اوسای دلا رو بگو

مرد نظر پا رو بگو

تا بکشه دندونکم

 

اوسای دلا رو بگو : او، سای / دلا رو، بگو

شطر اول پایه ی اول : او = ب = ق

شطر اول پایه دوم : سایِ = ب ک = ض ق

شطر دوم پایه اول : دلا رو = ک ب ب = ض ض ق

شطر دوم پایه دوم : بگو = ک ب = ض ق

 

همانطور که مشاهده می کنیم شطر اول (او سایِ) یک هجای بی تکیه کمتر دارد و لذا شطر دوم (دلا رو بگو) یک هجای بی تکیه اضافی دارد که نقصان شطر اول را جبران کند. (برقراری تعادل در مصرع)

 

مرد نظر پا رو بگو : مر ، دِ نظر / پا ، رو بگو

شطر اول پایه ی اول هجای بی تکیه ندارد و پایه ی دوم دو هجای بی تکیه دارد. (برقراری تعادل در شطر اول)

شطر دوم پایه اول هجای بی تکیه ندارد و پایه ی دوم دو هجای بی تکیه دارد. (برقراری تعادل در شطر دوم)

 

تا بکشه دندونکم : تا ، بکشه / دندو ، نکم

شطر اول پایه اول هجای بی تکیه ندارد و پایه دوم دو هجای بی تکیه دارد (برقراری تعادل در شطر اول)

شطر دوم پایه ی اول یک هجای بی تکیه دارد و پایه دوم نیز یک هجای بی تکیه دارد. (برابری پایه ها)

 

ادامه مباحث را در قسمت بعدی خواهیم داشت.

 

جواب تمرین جلسه قبل :

 

دیشب ، که با / رون او ، مد

شطر اول پایه اول : دیشب = ب ب = ض ق

شطر اول پایه دوم : که با = ک ب = ض ق

شطر دوم پایه اول : رو نو = ب ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : مد = ب = ق

 

یارم ، لب / بون او ، مد

شطر اول پایه اول : یا رم = ب ب = ض ق

شطر اول پایه دوم : لبِ = ک ک = ض ق

شطر دوم پایه اول : بو نو = ب ب = ض ق

شطر دوم پایه دوم : مد = ب = ق

 

رفتم ، لبش / ببو ، سم

ب ب ، ک ب / ک ب ، ب

ض ق ، ض ق / ض ق ، ق

 

نازک ، بود و / خون او ، مد

ب ب ، ب ک / ب ب ، ب

ض ق ، ض ق / ض ق ، ق

 

خونش ، چکید / تو باغ ، چه

ب ب ، ک ش / ک ش ، ک

ض ق ، ض ق / ض ق ، ق

 

یه دس ، ته گل / در او ، مد

ک ب ، ک ب / ک ب ، ب

ض ق ، ض ق / ض ق ، ق

 

همانطور که مشاهده می کنید وزن شعر فوق (ض ق ، ض ق / ض ق ، ض ق) می باشد که مطابق قاعده دوم پایه ی پایانی مصرع بدون هجای بی تکیه آمده است. تقطیع سایر مصرع ها را به عهده علم جویان عزیز واگذار می کنم و اگر مشکلی بود پاسخگو هستم.

 

پایان قسمت چهارم

.....................................................