سایت شعرناب محیطی صمیمی و ادبی برای شاعران جوان و معاصر - نقد شعر- ویراستاری شعر - فروش شعر و ترانه اشعار خود را با هزاران شاعر به اشتراک بگذارید

منو کاربری

سلام   مهمان  


عضویت در سایت
بازيابي پسورد ؟
نام کاربری
رمز عبور
اعضای آنلاین
انتشار ویژه ناب
محل تبلیغات شما
تبلیغات متنی
♪♫ صدای شاعران ♪♫
تقویم روز
چهارشنبه 7 مهر 1395
  • روز آتش نشاني و ايمني
  • شهادت سرداران اسلام: فلاحي، فكوري، نامجو، كلاهدوز و جهان‌آرا، 1360 هـ ش
26 ذو الحجة 1437
    Wednesday 28 Sep 2016
      ورود به کارگاهها
      مشاعره
      ﺩﻧﯿﺎ ﭘﺮ ﺍﺯ ﭘﻠﯿﺪﯼ ﺍﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﻭﺟﻮﺩ ﺁﺩﻡ ﻫﺎﯼ ﺑﺪ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺳﮑﻮﺕِ ﺁﺩﻡ ﻫﺎﯼ ﺧﻮﺏ ! - ﻧﺎﭘﻠﺌﻮﻥ ﻫﯿﻞ

      چهارشنبه ۷ مهر

      پست های وبلاگ

      شعرناب
      مقدمات شعر و شاعری ( قسمت دوم ). قالب های شعر فارسی
      ارسال شده توسط

      بهزاد چهارتنگی ( خاموش )

      در تاریخ : يکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱ ۲۲:۰۷
      موضوع: آزاد | تعداد بازدید : ۷۰۴ | نظرات : ۱۱


      ((قالب های شعر فارسی ))

      تعریف قالب :

      قالب شکلی است که قافیه ، به شعر می بخشد و تفاوت قالب ها با یکدیگر بسته به چگونگی قرار گرفتن قافیه ی آنهاست.( در واقع نحوه ی بکارگیری قافیه تعیین کننده ی قالب شعر است. )

      نکته : چنانچه نحوه ی بکار گیری قافیه در بعضی از قالب ها ی شعر فارسی مانند قصیده با غزل و رباعی با دوبیتی یکسان باشد می توان به کمک تعداد ابیات ، محتوا و وزن ، نوع قالب آن را مشخص کرد.

      قالب های شعر فارسی عبارتند از :قصیده ،غزل ، قطعه ، مثنوی ، رباعی ، دوبیتی ، چهار پاره ، ترجیع بند ، ترکیب بند ، مسمّط ، مستزاد ،شعر فرد ( تک بیت ) و شعر نیمایی .

      قصیده :

      شعری است بر یک وزن و یک قافیه که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

      نمودار قالب قصیده :

      ....................... *  ..........................*

      ......................      .........................*

      ......................      .........................*

      مشخصات قصیده :

      1.تعداد ابیات از پانزده بیت بیشتر است.

      2.درون مایه و محتوای آنموضوعاتی چون مدح ، حکمت ، عرفان ،

      وصف ، پند و اندرز ، جشن ، شکر ، شکایت و مسائل اجتماعی می باشد.

      3.بیت اول قصیده را که مصرّع است (( مطلع )) و به بیت آخر آن

      ((مقطع )) می گویند.

      4.قصیده اولین قالب شعر است که به تقلید از شعر عربی از نیمه ی دوم قرن سوم پدید آمد.

      5. داشتن و حدت موضوع ( یعنی ابیات قصیده بایدمربوط به یک مفهوم و موضوع باشد. )

      اجزای تشکیل دهنده ی قصیده :

      1.تغزل یا تشبیب : برخی قصاید به ویژه قصایدی که در مدح کسی سروده می شوند دارای مقدمه است . این مقدمه معولا با مضامینیچون عشق ، جوانی و توصیف طبیعت آغاز می شود که به آن تغزل یا تشبیب می گویند.(برخی قصیده ها تغزل ندارند که به آن ها محدود یا مقتضب می گویند . )

      2.تخلص : بیت یا ابیاتی که رابط میان تغزل و تنه ی اصلی قصیده می باشند ، که در واقع موضوع اصلی قصیده از همان جا شروع می شود.

      نکته : این تخلص مخصوص قصیده است و نباید آن را با اصطلاح تخلص ( نام شاعر ) اشتباه گرفت.

      3.تنه ی اصلی : بخشی از مقصود اصلی شاعر در آ ن بیان می شود . با محتوایی چون مدح ، ثنا ، پند و اندرز ، عرفان و حکمت و ...

      4.شریطه و دعا : دعایی است که شاعربرای جاودانگیممدوح خود در پایان قصیده ، به صورت جملات شرطی بیان می کند. ( یعنی شاعر دعای خود را به شرط بر آورده شدن خواسته هایشبیان می کند. )

      قصیده سرایان مشهور :

      انوری ، خاقانی ، ناصر خسرو ، سعدی ، فرخی سیستانی ، رودکی ، منوچهری

      مسعود سعد سلمان ، ملک الشعرای بهار ، دکتر مهدی حمیدی ، مهرداد اوستا و

      امیر فیروز کوهی و ...

      غزل :

      شعری است بر یک وزن و یک قافیه بطوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

      تذکر :نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است.

      نمودار قالب غزل :

      ............................*             ................................*

      ............................               .................................*

      ............................                ................................*

      مشخصات غزل :

      1.تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حد اکثر دوازده بیت است .(گاهی غزل هایی با بیش از پانزده بیت هم یافت می شود. )

      2.درون مایه و محتوایغزل، بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد.

      3.بیت اول غزل را مطلعو بیت آخر را مقطع می گویند. (که هر کدام اگر به خوبیبکار روند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند.

      4. اگر مصرع اول غزل در پایان با زیبایی خاصی دوباره بکار رودبه این عمل ( رد المطلع ) می گویند.

      5.در غزل تنوع مطالب ممکن است .( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد . )

      6.غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است.)

      از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )

      7.با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد.

      نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند حافظهم سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است . و در غزل شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند.

      مشهورترین غزل سرایان :

      حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیریو استاد شهریار و حسین منزویو ...

      تفاوت غزل و قصیده :

      1.از نظر تعداد ابیات2. درون مایه و محتوا3. وحدت موضوع

      نکته ی 1 : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده ی خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیر می شود. بطوری که شنونده یا خواننده برایدنبال کردن ابیات دیگر ترغیبگردد .

      نکته ی 2 : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولا در قصیده و غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوشی باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود.

      قطعه:

      شعری است متشکل از چند بیت هموزن که فقط مصراع های دوم آن هم قافیه باشند.

      نمودار قالب قطعه :

      ........................     .........................*

      .........................    ........................*

      ..........................    .......................*

      مشخصات قطعه :

      1. حد اقل قطعه دوبیتو حد اکثرآن معمولا بیست بیت می باشد.(گاهی قطعه های

      چهل و پنجاه بیتی هم یافت می شود. )

      2.موضوع و درون مایه ی قطعه معمولا مسائل اخلاقی ،اجتماعی ، تعلیمی ،حکایت ، مدح ،وصف ،هجو و...می باشد.

      3.قطعه قصیده ای است بدون مطلع مصراع .(در واقع تفاوت قطعه و قصیده در همین ویژگی است . )

      4.تعداد قافیه با ابیات برابر است.

      5.قطعه وحدت موضوع دارد یعنی از اول تا آخر ابیات ، درباره ی یک موضوع خاص است.

      6.قطعه از آغاز شعر فارسی ( قرن سوم ) با ظهور رودکی پدید آمد و تا روزگار ما ادامه دارد.

      مشهور ترین قطعه سرایان عبارتند از :

      انوری ، ابن یمینو پروین اعتصامی

      مثنوی:

      شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع، که هر بیت قافیه ای جدا گانه دارد. و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی ) نامیده اند.

      نمودار قالب مثنوی :

      ......................*........................*

      ......................*........................*

      ......................*........................*

      مشخصات قالب مثنوی :

      1.تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیتاستو حداکثر برای آن وجود ندارد.

      2.مثنوی مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است.

      3.موضوع و درون مایه ی مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است.

      مشهورترین مثنوی سراین عبارتند از :

      فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطار ، سعدی ،سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی ، و شهریار .

      رباعی :

      شعری است دارای چهار مصراع هم وزن که رعایت نمودن قافیه در مصراع های اول ، دوم و چهارم الزامی است ولی در مصراع سوم اختیاری است. یعنی مصراع سوم می تواند با مصراع های دیگر هم قافیه باشد یا نباشد.

      نمودار قالب رباعی :

      ...................*....................*

      ...................#....................*

      مشخصات رباعی :

      1.رباعی بر وزن ( لا حول ولا قوه الا با الله ) می باشد .

      2.درون مایه و محتوای رباعی عارفانه ، عاشقانهو یا فلسفی است.

      3.مناسب ترین قالب برای ثبت لحظه های کوتاه شاعرانه است.

      رباعی سرایان مشهور عبارتند از :

      خیام ،مولوی ، عطار ، بیدل دهلویو خواجوی کرمانی

      دوبیتی:

      شعری است بر یک وزن که دوبیت دارد و از نظر شکل قافیه همانند رباعی است.

      نمودار دوبیتی :

      .........................*      ...........................*

      .........................        ..........................*

      مشخصات دوبیتی :

      1.دوبیتی بر وزنمفاعیلن ، مفاعیلن فعولن ( مفاعیل ) می باشد.

      2.موضوع و درون مایه ی دو بیتی در فارسی (( ترانه )) است که رایج ترین قالب شعر در نزد روستا ئیان است.

      مشهور ترین دوبیتی سرایان عبارتند از : بابا طاهر همدانی ، فائز دشتستانی .

      راه تشخیص رباعی از دو بیتی :

      همانطور که در عرض کردم ، رباعی و دو بیتی فقط از نظر وزن با هم اختلافدارند . لذا برای تشخیص این دو قالب از یکدیگر فقط کافی است اولین هجای هر یک از دو قالب شعر را بشناسید. ( دوبیتی با هجای کوتاه و رباعی با هجای بلند آغاز می شود . )

      توجه :هجای کوتاه دو واج دارد ( صامت + مصوت کوتاه ) مثال : ب ، ک ، تو ...

      مثلا به حرف ( ب ) صامت و به(َُِ)مصوت کوتاهمی گویند.

      هجای بلند سه واج دارد و ساختار آن به دو شکل است :

      1.صامت + مصوت کوتاه + صامت .مثال : بر ، در ، گل

      2.صامت + مصوت بلند . مثال :با ، کو ، سی

      توضیح : در تلفظ هجاها ، مصوت بلند (( ا )) ، (( ی )) ، (( و )) دو حرف محسوب می شود.

      مثال شعری :

      زدست دیده دل هردو فریادکه هرچه دیده بیند دل کندیاد

      بسازم خنجری نیشش ز پولادزنم بر دیدهتا دل گردد آزاد

      همانگونه که می بینید در دو بیت بالا هجاهای اول مصراع ها ی آن به ترتیب ، (( ز )) ،

      ((ک )) ، ((ب ))و (( ز ))هجای کوتاه هستند . پس قالب شعر فوق دوبیتی است.

      مثال شعری 2 :

      هر سبزه که برکنار جویی رسته است

      گوییز لبفرشتهخویی رسته است

      پا بر سر سبزهتا به خواری ننهی

      کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است

      همانگونه که ملاحضه می فرمائید اولین هجای هر یک از مصراع های شعر فوق ((هر ))

      (( گو )) ، (( پا ))و (( کا )) می باشند. که هر کدام یک هجای بلند محسوب می گردند . پس قالب شعر فوق رباعی است.

      چهار پاره ( دوبیتی های به همپیوسته ) :

      دوبیتی های هم وزن با قافیه های مختلف که در معنی به هم پیوسته هستند . با این تفاوت که قافیه معمولا در مصراع های دوم رعایت می شود .

      نمودار قالب چهار پاره :

      ........................     .........................1

      ........................     .........................1

      *

      .........................         ...........................2

      .........................         ...........................2

      مشخصات چهارپاره:

      1.هر بند از چهار پاره دوبیت است امّا شاعر در آوردن تعداد این بند ها محدودیتی ندارد.

      2.محتوا و درون مایه های چهارپاره اجتماعی و غنایی است .

      3.چهارپاره بر خلاف دوبیتی محدودیت وزنی ندارد بلکه به وزن های مختلف سروده می شود.

      4.زمان رواج این قالب در ایران پس از مشروطه است.

      مشهورترین چهارپاره سرایان عبارتند از :

      ملک الشعرای بهار ، رشید یاسمی ، فریدون توللی ، فریدون مشیری و دکتر حمیدی.

      انشاا... در قسمت سوم ادامه خواهد داشت.

      بهزاد چهارتنگی ( خاموش )از جزوه ی : مقدمات شعر و شاعری

      دوستان لطف کنید و در صورت استفاده از مطالب حتما ذکر نام و آدرس را فراموش نکنید  


      ارسال پیام خصوصی اشتراک گذاری : | | | | |
      این پست با شماره ۱۱۵۰ در تاریخ يکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱ ۲۲:۰۷ در سایت شعر ناب ثبت گردید

      نقدها و نظرات
      تنها کابران عضو میتوانند نظر دهند.



      ارسال پیام خصوصی
      کاربران اشتراک دار
      محل انتشار اشعار شاعران دارای اشتراک
      نقد شعر
      نظرات
      گفتگوی کارگاهی
      کلیه ی مطالب این سایت توسط کاربران ارسال می شود و انتشار در شعرناب مبنی بر تایید و یا رد مطالب از جانب مدیریت نیست .
      استفاده از مطالب به هر نحو با رضایت صاحب اثر و ذکر منبع بلامانع می باشد . تمام حقوق مادی و معنوی برای شعرناب محفوظ است.