سایت شعرناب محیطی صمیمی و ادبی برای شاعران جوان و معاصر - نقد شعر- ویراستاری شعر - فروش شعر و ترانه اشعار خود را با هزاران شاعر به اشتراک بگذارید

منو کاربری
معرفی شاعران معاصر
پر نشاط ترین اشعار
انتشار ویژه ناب
اعضای آنلاین
محل تبلیغات شما
تبلیغات متنی
♪♫ صدای شاعران ♪♫
تقویم روز
دوشنبه 3 مهر 1396
    5 محرم 1439
      Monday 25 Sep 2017
        امام حسین علیه السلام فرمودند :أَعجَزالنّاسٍ مَن عَجَزَ عَنِ الدُّعاء عاجزترین مردم کسی است که نتواند دعا کند (بحارالانوارج/ 93 ص/ 294)

        دوشنبه ۳ مهر

        پست های وبلاگ

        شعرناب
        مقدمات شعر و شاعری ( قسمت دوم ). قالب های شعر فارسی
        ارسال شده توسط

        بهزاد چهارتنگی ( خاموش )

        در تاریخ : يکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱ ۲۲:۰۷
        موضوع: آزاد | تعداد بازدید : ۸۱۳ | نظرات : ۱۱


        ((قالب های شعر فارسی ))

        تعریف قالب :

        قالب شکلی است که قافیه ، به شعر می بخشد و تفاوت قالب ها با یکدیگر بسته به چگونگی قرار گرفتن قافیه ی آنهاست.( در واقع نحوه ی بکارگیری قافیه تعیین کننده ی قالب شعر است. )

        نکته : چنانچه نحوه ی بکار گیری قافیه در بعضی از قالب ها ی شعر فارسی مانند قصیده با غزل و رباعی با دوبیتی یکسان باشد می توان به کمک تعداد ابیات ، محتوا و وزن ، نوع قالب آن را مشخص کرد.

        قالب های شعر فارسی عبارتند از :قصیده ،غزل ، قطعه ، مثنوی ، رباعی ، دوبیتی ، چهار پاره ، ترجیع بند ، ترکیب بند ، مسمّط ، مستزاد ،شعر فرد ( تک بیت ) و شعر نیمایی .

        قصیده :

        شعری است بر یک وزن و یک قافیه که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

        نمودار قالب قصیده :

        ....................... *  ..........................*

        ......................      .........................*

        ......................      .........................*

        مشخصات قصیده :

        1.تعداد ابیات از پانزده بیت بیشتر است.

        2.درون مایه و محتوای آنموضوعاتی چون مدح ، حکمت ، عرفان ،

        وصف ، پند و اندرز ، جشن ، شکر ، شکایت و مسائل اجتماعی می باشد.

        3.بیت اول قصیده را که مصرّع است (( مطلع )) و به بیت آخر آن

        ((مقطع )) می گویند.

        4.قصیده اولین قالب شعر است که به تقلید از شعر عربی از نیمه ی دوم قرن سوم پدید آمد.

        5. داشتن و حدت موضوع ( یعنی ابیات قصیده بایدمربوط به یک مفهوم و موضوع باشد. )

        اجزای تشکیل دهنده ی قصیده :

        1.تغزل یا تشبیب : برخی قصاید به ویژه قصایدی که در مدح کسی سروده می شوند دارای مقدمه است . این مقدمه معولا با مضامینیچون عشق ، جوانی و توصیف طبیعت آغاز می شود که به آن تغزل یا تشبیب می گویند.(برخی قصیده ها تغزل ندارند که به آن ها محدود یا مقتضب می گویند . )

        2.تخلص : بیت یا ابیاتی که رابط میان تغزل و تنه ی اصلی قصیده می باشند ، که در واقع موضوع اصلی قصیده از همان جا شروع می شود.

        نکته : این تخلص مخصوص قصیده است و نباید آن را با اصطلاح تخلص ( نام شاعر ) اشتباه گرفت.

        3.تنه ی اصلی : بخشی از مقصود اصلی شاعر در آ ن بیان می شود . با محتوایی چون مدح ، ثنا ، پند و اندرز ، عرفان و حکمت و ...

        4.شریطه و دعا : دعایی است که شاعربرای جاودانگیممدوح خود در پایان قصیده ، به صورت جملات شرطی بیان می کند. ( یعنی شاعر دعای خود را به شرط بر آورده شدن خواسته هایشبیان می کند. )

        قصیده سرایان مشهور :

        انوری ، خاقانی ، ناصر خسرو ، سعدی ، فرخی سیستانی ، رودکی ، منوچهری

        مسعود سعد سلمان ، ملک الشعرای بهار ، دکتر مهدی حمیدی ، مهرداد اوستا و

        امیر فیروز کوهی و ...

        غزل :

        شعری است بر یک وزن و یک قافیه بطوری که مصراع اول بیت نخست ، با همه ی مصراع های دوم ابیات دیگر هم قافیه باشد.

        تذکر :نحوه ی تکرار قافیه در غزل همانند قصیده است.

        نمودار قالب غزل :

        ............................*             ................................*

        ............................               .................................*

        ............................                ................................*

        مشخصات غزل :

        1.تعداد ابیات غزل حداقل پنج بیت و حد اکثر دوازده بیت است .(گاهی غزل هایی با بیش از پانزده بیت هم یافت می شود. )

        2.درون مایه و محتوایغزل، بیان عواطف و احساسات ، عشق و عرفان و گاهی هم مضمون اجتماعی می باشد.

        3.بیت اول غزل را مطلعو بیت آخر را مقطع می گویند. (که هر کدام اگر به خوبیبکار روند حسن مطلع و حسن مقطع نام می گیرند.

        4. اگر مصرع اول غزل در پایان با زیبایی خاصی دوباره بکار رودبه این عمل ( رد المطلع ) می گویند.

        5.در غزل تنوع مطالب ممکن است .( یعنی موضوع هر بیت می تواند با ابیات دیگر فرق داشته باشد . )

        6.غزل از قرن ششم به وجود آمده است . ( در واقع همان تغزل قصیده است.)

        از آغاز پیدایش ، عاشقانه و با ظهور سنایی عارفانه می شود . )

        7.با ظهور انقلاب مشروطه ، غزل مضمون اجتماعی نیز به خود می گیرد.

        نکته : غزل عاشقانه را سعدی و غزل عارفانه را مولوی به اوج خود رساندند حافظهم سر آمد غزل سرایان شعر فارسی است . و در غزل شیوه ی عاشقانه – عارفانه را به کمال رساند.

        مشهورترین غزل سرایان :

        حافظ ، سعدی ، مولوی ، صائب تبریزی ، عراقی ، فرخی یزدی ، رهی معیریو استاد شهریار و حسین منزویو ...

        تفاوت غزل و قصیده :

        1.از نظر تعداد ابیات2. درون مایه و محتوا3. وحدت موضوع

        نکته ی 1 : اگر شاعر بیت نخست مطلع غزل و قصیده ی خود را زیبا و دلپسند بیاورد ، از آن به حسن مطلع تعبیر می شود. بطوری که شنونده یا خواننده برایدنبال کردن ابیات دیگر ترغیبگردد .

        نکته ی 2 : اگر شاعر بیت آخر شعرش را ( معمولا در قصیده و غزل ) به نحوی شیوا و دلنشین بیاورد که به عنوان حسن ختام در روح شنونده و خواننده اثر نیک و خوشی باقی بگذارد ، از آن به حسن مقطع تعبیر می شود.

        قطعه:

        شعری است متشکل از چند بیت هموزن که فقط مصراع های دوم آن هم قافیه باشند.

        نمودار قالب قطعه :

        ........................     .........................*

        .........................    ........................*

        ..........................    .......................*

        مشخصات قطعه :

        1. حد اقل قطعه دوبیتو حد اکثرآن معمولا بیست بیت می باشد.(گاهی قطعه های

        چهل و پنجاه بیتی هم یافت می شود. )

        2.موضوع و درون مایه ی قطعه معمولا مسائل اخلاقی ،اجتماعی ، تعلیمی ،حکایت ، مدح ،وصف ،هجو و...می باشد.

        3.قطعه قصیده ای است بدون مطلع مصراع .(در واقع تفاوت قطعه و قصیده در همین ویژگی است . )

        4.تعداد قافیه با ابیات برابر است.

        5.قطعه وحدت موضوع دارد یعنی از اول تا آخر ابیات ، درباره ی یک موضوع خاص است.

        6.قطعه از آغاز شعر فارسی ( قرن سوم ) با ظهور رودکی پدید آمد و تا روزگار ما ادامه دارد.

        مشهور ترین قطعه سرایان عبارتند از :

        انوری ، ابن یمینو پروین اعتصامی

        مثنوی:

        شعری است بر یک وزن با بیت های مصرع، که هر بیت قافیه ای جدا گانه دارد. و چون هر بیت دارای دو قافیه است آن را مثنوی ( مزدوج یا دوتایی ) نامیده اند.

        نمودار قالب مثنوی :

        ......................*........................*

        ......................*........................*

        ......................*........................*

        مشخصات قالب مثنوی :

        1.تعداد ابیات مثنوی حداقل دو بیتاستو حداکثر برای آن وجود ندارد.

        2.مثنوی مناسب ترین قالب برای بیان داستان ها و مطالب طولانی از جمله تواریخ و قصص است.

        3.موضوع و درون مایه ی مثنوی حماسی ، تاریخی ، اخلاقی ، تعلیمی ، عاشقانه ، بزمی و عارفانه است.

        مشهورترین مثنوی سراین عبارتند از :

        فردوسی ، نظامی ، اسدی توسی ، مولوی ، عطار ، سعدی ،سنایی ، جامی ، پروین اعتصامی ، و شهریار .

        رباعی :

        شعری است دارای چهار مصراع هم وزن که رعایت نمودن قافیه در مصراع های اول ، دوم و چهارم الزامی است ولی در مصراع سوم اختیاری است. یعنی مصراع سوم می تواند با مصراع های دیگر هم قافیه باشد یا نباشد.

        نمودار قالب رباعی :

        ...................*....................*

        ...................#....................*

        مشخصات رباعی :

        1.رباعی بر وزن ( لا حول ولا قوه الا با الله ) می باشد .

        2.درون مایه و محتوای رباعی عارفانه ، عاشقانهو یا فلسفی است.

        3.مناسب ترین قالب برای ثبت لحظه های کوتاه شاعرانه است.

        رباعی سرایان مشهور عبارتند از :

        خیام ،مولوی ، عطار ، بیدل دهلویو خواجوی کرمانی

        دوبیتی:

        شعری است بر یک وزن که دوبیت دارد و از نظر شکل قافیه همانند رباعی است.

        نمودار دوبیتی :

        .........................*      ...........................*

        .........................        ..........................*

        مشخصات دوبیتی :

        1.دوبیتی بر وزنمفاعیلن ، مفاعیلن فعولن ( مفاعیل ) می باشد.

        2.موضوع و درون مایه ی دو بیتی در فارسی (( ترانه )) است که رایج ترین قالب شعر در نزد روستا ئیان است.

        مشهور ترین دوبیتی سرایان عبارتند از : بابا طاهر همدانی ، فائز دشتستانی .

        راه تشخیص رباعی از دو بیتی :

        همانطور که در عرض کردم ، رباعی و دو بیتی فقط از نظر وزن با هم اختلافدارند . لذا برای تشخیص این دو قالب از یکدیگر فقط کافی است اولین هجای هر یک از دو قالب شعر را بشناسید. ( دوبیتی با هجای کوتاه و رباعی با هجای بلند آغاز می شود . )

        توجه :هجای کوتاه دو واج دارد ( صامت + مصوت کوتاه ) مثال : ب ، ک ، تو ...

        مثلا به حرف ( ب ) صامت و به(َُِ)مصوت کوتاهمی گویند.

        هجای بلند سه واج دارد و ساختار آن به دو شکل است :

        1.صامت + مصوت کوتاه + صامت .مثال : بر ، در ، گل

        2.صامت + مصوت بلند . مثال :با ، کو ، سی

        توضیح : در تلفظ هجاها ، مصوت بلند (( ا )) ، (( ی )) ، (( و )) دو حرف محسوب می شود.

        مثال شعری :

        زدست دیده دل هردو فریادکه هرچه دیده بیند دل کندیاد

        بسازم خنجری نیشش ز پولادزنم بر دیدهتا دل گردد آزاد

        همانگونه که می بینید در دو بیت بالا هجاهای اول مصراع ها ی آن به ترتیب ، (( ز )) ،

        ((ک )) ، ((ب ))و (( ز ))هجای کوتاه هستند . پس قالب شعر فوق دوبیتی است.

        مثال شعری 2 :

        هر سبزه که برکنار جویی رسته است

        گوییز لبفرشتهخویی رسته است

        پا بر سر سبزهتا به خواری ننهی

        کان سبزه ز خاک لاله رویی رسته است

        همانگونه که ملاحضه می فرمائید اولین هجای هر یک از مصراع های شعر فوق ((هر ))

        (( گو )) ، (( پا ))و (( کا )) می باشند. که هر کدام یک هجای بلند محسوب می گردند . پس قالب شعر فوق رباعی است.

        چهار پاره ( دوبیتی های به همپیوسته ) :

        دوبیتی های هم وزن با قافیه های مختلف که در معنی به هم پیوسته هستند . با این تفاوت که قافیه معمولا در مصراع های دوم رعایت می شود .

        نمودار قالب چهار پاره :

        ........................     .........................1

        ........................     .........................1

        *

        .........................         ...........................2

        .........................         ...........................2

        مشخصات چهارپاره:

        1.هر بند از چهار پاره دوبیت است امّا شاعر در آوردن تعداد این بند ها محدودیتی ندارد.

        2.محتوا و درون مایه های چهارپاره اجتماعی و غنایی است .

        3.چهارپاره بر خلاف دوبیتی محدودیت وزنی ندارد بلکه به وزن های مختلف سروده می شود.

        4.زمان رواج این قالب در ایران پس از مشروطه است.

        مشهورترین چهارپاره سرایان عبارتند از :

        ملک الشعرای بهار ، رشید یاسمی ، فریدون توللی ، فریدون مشیری و دکتر حمیدی.

        انشاا... در قسمت سوم ادامه خواهد داشت.

        بهزاد چهارتنگی ( خاموش )از جزوه ی : مقدمات شعر و شاعری

        دوستان لطف کنید و در صورت استفاده از مطالب حتما ذکر نام و آدرس را فراموش نکنید  


        ارسال پیام خصوصی اشتراک گذاری : | | | | |
        این پست با شماره ۱۱۵۰ در تاریخ يکشنبه ۲۴ دی ۱۳۹۱ ۲۲:۰۷ در سایت شعر ناب ثبت گردید

        نقدها و نظرات
        تنها کابران عضو میتوانند نظر دهند.



        ارسال پیام خصوصی
        آموزش و نقد شعر
        نظرات
        مشاعره
        کاربران اشتراک دار
        محل انتشار اشعار شاعران دارای اشتراک
        کلیه ی مطالب این سایت توسط کاربران ارسال می شود و انتشار در شعرناب مبنی بر تایید و یا رد مطالب از جانب مدیریت نیست .
        استفاده از مطالب به هر نحو با رضایت صاحب اثر و ذکر منبع بلامانع می باشد . تمام حقوق مادی و معنوی برای شعرناب محفوظ است.